Artificiële intelligentie in het lokaal bestuur

Wat is artificiële intelligentie?

Artificiële intelligentie (AI) verwijst naar technologieën die machines en software in staat stellen om zelfstandig te leren en beslissingen te nemen. Met behulp van technieken zoals machine learning, logica en statistiek voeren AI-systemen taken uit waarvoor normaal menselijke intelligentie nodig is.

Hoe werkt AI?  

AI vereist drie belangrijke elementen: een krachtige computer, data en algoritmes. Dankzij aanzienlijke rekenkracht kan AI complexe berekeningen en analyses uitvoeren. Net als mensen die leren door ervaring, leren AI-systemen van data, zoals afbeeldingen, video’s en teksten. Door middel van algoritmes analyseren ze deze data en herkennen ze patronen. Op basis daarvan kan AI voorspellingen doen, beslissingen nemen en complexe taken uitvoeren.

AI in het dagelijks leven

AI maakt steeds vaker deel uit van het dagelijks leven en helpt om taken eenvoudiger en efficiënter te maken. Waarschijnlijk gebruik je al AI zonder het te beseffen. Denk aan navigatie-apps die je de snelste route wijzen, automatische transcriptie of vertaling of spamfilters die ongewenste e-mails uit je inbox houden.

AI technieken en toepassingen

Voorwaarden en aandachtspunten bij het gebruik van AI

Datakwaliteit en -beheer

Nauwkeurige en representatieve data vormen de basis voor een betrouwbare inzet van AI. Slechte datakwaliteit kan leiden tot foutieve conclusies, vooringenomenheid en zelfs discriminatie. Een doordacht databeleid en datamanagement zijn daarom essentieel om de kwaliteit en integriteit van AI-projecten te waarborgen. 

Bekijk hier de presentaties van de studiedag 'Data in het lokaal bestuur' die plaatsvond op 12 december 2024(opent nieuw venster), georganiseerd door de VVSG met steun van VLAIO(opent nieuw venster)*.

Kennis en vaardigheden

Om de kansen van AI optimaal te benutten, moeten medewerkers beschikken over de nodige kennis en vaardigheden. Dit betekent niet alleen specialisatie in datamanagement en AI, maar ook een algemene digitale maturiteit onder alle medewerkers. Door regelmatige opleiding en kennisdeling kan een lokaal bestuur zijn digitale transformatie succesvol realiseren en de mogelijkheden van AI effectief benutten. 

Sinds 2 februari 2025 zijn alle overheidsinstanties verplicht om te voldoen aan artikel 4 van de AI Act(opent nieuw venster) als zij AI-systemen onder hun eigen verantwoordelijkheid gebruiken. Dit houdt in dat je ervoor moet zorgen dat medewerkers die AI-systemen gebruiken of ermee in contact komen, voldoende kennis hebben over AI. Zo bouw je AI-geletterdheid op binnen je organisatie. Lees meer over wat dit precies betekent(opent nieuw venster). 

• Het AI Expertisecentrum van Digitaal Vlaanderen ontwikkelde een AI-geletterdheidskader(opent nieuw venster) om medewerkers van lokale besturen en de Vlaamse overheid voldoende kennis, attitudes en vaardigheden rond artificiële intelligentie bij te brengen.  

Opleidingen

• De VVSG organiseert regelmatig opleidingen om je kennis over AI te vergroten. Ontdek hier het aanbod.
• De Universiteit van Helsinki ontwikkelde een gratis online cursus over artificiële intelligentie(opent nieuw venster). In deze cursus ontdek je wat AI is, wat de mogelijkheden en beperkingen zijn, en hoe AI-methoden worden ontwikkeld. De cursus combineert theorie met praktische oefeningen en is beschikbaar in het Nederlands. 

Verantwoord gebruik van AI

AI brengt ook ethische en maatschappelijke vraagstukken met zich mee. Hier zijn enkele aandachtspunten:

Lees hier de richtlijnen van de Vlaamse overheid voor een verantwoord gebruik van generatieve AI.(opent nieuw venster)

Strategie, beleid en samenwerking

De toepassing van AI in een lokaal bestuur is veel meer dan een IT-project; het raakt vrijwel elk beleidsdomein, van mobiliteit en veiligheid tot welzijn en milieu. Om de meerwaarde van AI-projecten te benutten, is nauwe samenwerking tussen verschillende diensten nodig, samen met de integratie van AI in de bredere (digitale) strategie van het bestuur. 

Maatschappelijke uitdagingen of beleidsvragen moeten steeds het uitgangspunt zijn bij AI-projecten, waarbij AI fungeert als hulpmiddel om op een verantwoorde en doelgerichte manier bij te dragen aan betere dienstverlening en een hogere levenskwaliteit voor burgers. Een duidelijke AI-strategie en een robuust governance-model zijn essentieel om AI-toepassingen verantwoord te ontwikkelen en te beheren. 

Lees hier het principedocument van de Vlaams AI-strategie. (opent nieuw venster)

• Aan de slag met AI? Gebruik het AI Playbook (opent nieuw venster)voor een gestructureerd aanpak.

Lees de belangrijkste punten van de EU AI Act(opent nieuw venster)  en ontdek wat dit betekent voor lokale besturen. 

Herbekijk de webinar over de EU AI Act(opent nieuw venster) georganiseerd door het AI Expertisecentrum en het Kenniscentrum Data en Maatschappij.

• Sinds 2 februari 2025 zijn alle overheidsinstanties verplicht om te voldoen aan artikel 4 van de AI Act(opent nieuw venster) als zij AI-systemen onder hun eigen verantwoordelijkheid gebruiken. Dit houdt in dat je ervoor moet zorgen dat medewerkers die AI-systemen gebruiken of ermee in contact komen, voldoende kennis hebben over AI. Zo bouw je AI-geletterdheid op binnen je organisatie. Lees meer over wat dit precies betekent(opent nieuw venster).
• Daarnaast is sinds 2 februari 2024 het gebruik van verboden AI-systemen niet langer toegestaan. De AI Act geeft hierover enkel algemene richtlijnen, maar nieuwe richtlijnen van de Europese Commissie bieden meer duidelijkheid.
  Wil je weten welke AI-systemen verboden zijn? Raadpleeg de Guidelines on prohibited artificial intelligence practices(opent nieuw venster).

De digitale omnibus zal enkele wijzigingen voorzien, voornamelijk over AI-systemen met hoog risico.

Wat zijn jouw ervaringen?

AI in de praktijk: lokale toepassingen

Milieu en duurzaamheid

• Automatische beeldherkenning bij sluikstort(opent nieuw venster): Stad Antwerpen heeft beeldherkenning toegevoegd aan haar meldingenapplicatie, zodat burgers eenvoudiger sluikstort of volle vuilnisbakken kunnen melden. Dankzij de beeldherkenning komt de melding direct bij de juiste stadsdienst terecht, waardoor sneller actie kan worden ondernomen.
• Watermonitoring(opent nieuw venster): Binnen het Rainbrain-project ontwikkelt Stad Roeselare een platform voor besturen en waterbeheerders. Dit platform helpt bij het monitoren en beperken van risico’s rond wateroverlast, droogte en waterkwaliteit, zodat besturen beter voorbereid zijn op extreme weersomstandigheden.

Dienstverlening en interne processen

• Virtuele assistent(opent nieuw venster): De website van Stad Kortrijk biedt burgers 24/7 ondersteuning via een virtuele assistent. Zo krijgen burgers snel antwoord op hun vragen, zonder dat een medewerker hoeft tussen te komen.
• Leessimpel-app(opent nieuw venster): Stad Halle gebruikt de Leessimpel-app in de sociale dienst en het stadskantoor. Deze app helpt burgers om moeilijke brieven beter te begrijpen.

Mobiliteit en openbare ruimte

• Weginspecties met lasers(opent nieuw venster): Stad Leuven scant haar wegen met lasers om schade aan het wegdek snel op te sporen. Deze technologie brengt scheuren en putten in kaart, waardoor de stad gericht onderhoud kan plannen en de veiligheid op straat kan verhogen.

Lees meer over deze en andere inspirerende praktijkvoorbeelden in onze praktijkendatabank. 

Leertraject: Verantwoord innoveren als lokaal bestuur

Het leertraject, georganiseerd door de VVSG samen met het Kenniscentrum Data & Maatschappij(opent nieuw venster) en met steun van VLAIO(opent nieuw venster)*, biedt medewerkers van lokale besturen een platform om kennis en ervaringen te delen over de verantwoorde inzet van technologie en AI. 

Een expertengroep heeft in een nieuw rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) de voordelen en risico's van artificiële intelligentie in kaart gebracht. De onderzoekers roepen op tot proactief beleid, om de voordelen van AI maximaal te benutten en tegelijk de risico's te beperken.

Voordelen van AI

De expertengroep identificeerde tien belangrijke voordelen van AI die aandacht van beleidsmakers vragen:

1. Snellere wetenschappelijke vooruitgang, zoals nieuwe medische behandelingen.
2. Meer economische groei, productiviteitswinst en een hogere levensstandaard.
3. Minder ongelijkheid en armoede, bijvoorbeeld door betere toegang tot onderwijs en gezondheidszorg in afgelegen gebieden.
4. Betere aanpak van complexe vraagstukken, zoals klimaatverandering en duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s).
5. Verbeterde besluitvorming en nauwkeurigere voorspellingen.
6. Efficiëntere productie en verspreiding van informatie.
7. Kwalitatief betere gezondheidszorg en onderwijsdiensten, zoals gepersonaliseerde diagnoses en adaptief leren in het onderwijs.
8. Hogere jobkwaliteit, met mogelijkheden voor nieuwe en meer gespecialiseerde functies.
9. Meer betrokken en mondige burgers, ondersteund door een sterk middenveld en sociale partners.
10. Meer transparantie, betere governance en sterke monitoring en evaluatie.

Risico's van AI

Naast voordelen brengen AI-systemen ook risico’s met zich mee. De expertengroep somde tien prioritaire aandachtspunten op:

1. Toename van cyberaanvallen, met grote gevolgen voor veiligheid en economie.
2. Manipulatie, desinformatie en fraude die democratie en sociale cohesie ondermijnen.
3. Een wedloop in AI-ontwikkeling zonder voldoende aandacht voor veiligheid en betrouwbaarheid, wat kan leiden tot ‘black-box’-systemen.
4. Schade door AI-systemen die onvoldoende afgestemd zijn op menselijke waarden en voorkeuren, zoals bias in AI-beslissingen die ongelijkheid versterken.
5. Overmatige machtsconcentratie bij enkele bedrijven of landen, wat innovatie kan remmen en eerlijke toegang tot AI-technologie belemmert.
6. Risico op AI-incidenten en -rampen in kritieke systemen.
7. Inbreuken op privacy en invasieve vormen van surveillance of toezicht.
8. Bestuursorganen die de snelle AI-evoluties niet kunnen bijhouden, met als gevolg een gebrek aan effectieve regulering.
9. Onvoldoende transparante AI-systemen, die de verantwoordingsplicht ondermijnen.
10. Toenemende ongelijkheid en armoede, binnen of tussen landen.

Beleidsaanbevelingen

Om de voordelen van AI te benutten en risico’s te beperken, stelt de expertengroep tien beleidsacties voor:

1. Duidelijke regels vaststellen, bijvoorbeeld rond aansprakelijkheid bij negatieve gevolgen door AI. Hierbij is internationale samenwerking cruciaal, gezien AI landsgrenzen overstijgt.
2. Grenzen bepalen voor ‘rode lijn’-toepassingen van AI, zoals massasurveillance.
3. Openbaarheid van informatie over AI-systemen verplichten of stimuleren, om publieke transparantie en vertrouwen te waarborgen.
4. Risicobeheerprocedures toepassen tijdens de hele ontwikkelingscyclus van risicovolle AI-systemen.
5. Concurrentiedynamiek aanpakken: samenwerking en eerlijke concurrentie stimuleren om innovatie te bevorderen.
6. Investeren in onderzoek naar veilige en betrouwbare AI, inclusief interpreteerbaarheid en transparantie.
7. Onderwijs en bijscholing stimuleren om AI-gerelateerde arbeidsmarktveranderingen op te vangen, met focus op sectoren die het meest worden getroffen en competenties die cruciaal worden.
8. Burgers en stakeholders betrekken bij AI-ontwikkelingen om vertrouwen en democratie te versterken.
9. Overmatige machtsconcentratie van AI-ontwikkelaars voorkomen, open ecosystemen bevorderen en eerlijke toegang tot AI-middelen faciliteren.
10. Gerichte beleidsacties ondernemen om specifieke AI-voordelen te stimuleren in onder meer gezondheidszorg, onderwijs en klimaatuitdagingen. AI kan bijvoorbeeld bijdragen aan betere klimaatmodellen, energie-efficiëntie en oplossingen voor complexe maatschappelijke vraagstukken.