1 op 3 Vlaamse gemeenten heeft inwoners in OCAD-databank

Tien jaar na de aanslagen van 22 maart 2016 blijft radicalisering een realiteit voor lokale besturen. Vandaag woont in 1 op de 3 Vlaamse gemeenten minstens één persoon die in de databank van het Coördinatieorgaan voor de dreigingsanalyse (OCAD)(opent nieuw venster) staat, omdat er aanwijzingen zijn van een mogelijke dreiging op het vlak van terrorisme, extremisme of radicalisering. Lokale besturen merken signalen vaak als eerste op, brengen partners samen en zetten in op preventie, opvolging en re-integratie. Om die rol goed op te nemen, hebben ze meer structurele ondersteuning nodig.

Lokale besturen spelen een sleutelrol

Radicalisering en schadelijke polarisatie komen al lang niet meer alleen voor in grote steden. Lokale besturen en hun partners merken signalen vaak als eerste op, omdat ze dicht bij inwoners staan en hun lokale netwerken goed kennen.

Uit VVSG-ledenbevragingen blijkt dat steden en gemeenten al jaren signalen opvangen van radicalisering, schadelijke polarisatie en extremisme. Die signalen veranderen ook. Waar vroeger vooral salafi-jihadi-extremisme opviel, zien lokale besturen vandaag meer rechts-extremistische signalen, meer schadelijke polarisatie en meer impact van desinformatie en sociale media.

Sociale media versnellen radicalisering

Lokale besturen zien ook nieuwe tendensen. Via sociale media komen mensen sneller in contact met extreme boodschappen en raken ze makkelijker verstrikt in echokamers. Radicalisering volgt bovendien minder vaak één vast patroon. Mensen nemen ideeën over uit verschillende ideologieën en maken daar hun eigen mix van, vaak in afgeschermde chatgroepen en fora. Dat maakt signalen moeilijker herkenbaar.

De bezorgdheid over minderjarigen neemt ook toe. Jongeren zijn extra kwetsbaar door hun identiteitsontwikkeling en hun grote aanwezigheid op sociale media. Vaak is er bovendien een voedingsbodem, zoals gevoelens van uitsluiting, psychische kwetsbaarheid, sociaal isolement, vereenzaming of een gebrek aan veerkracht. Daarom is de betrokkenheid van lokale socio-preventieve actoren, zoals scholen, hulpverlening, jeugd- en vrijetijdsorganisaties, cruciaal.

De lokale aanpak werkt, maar staat onder druk

De lokale integrale veiligheidscel inzake radicalisme, extremisme en terrorisme (LIVC R) blijft een onmisbaar instrument. In dat multidisciplinair overleg brengen lokale partners informatie samen, maken ze een gezamenlijke inschatting en spreken ze af wie wat doet. De aanpak is in de eerste plaats preventief: escalatie voorkomen, re-integratie ondersteunen en de band met de samenleving herstellen.

Sinds de wet van 2018 hebben lokale besturen daarin expliciet een regierol. Het decreet van 2021 versterkte dat kader verder. Ook in het nieuwe Vlaamse actieplan blijft die lokale regierol overeind. Dat is terecht, want radicalisering vraagt een sterke netwerkaanpak. Alleen daarmee kan je voorkomen, herkennen en aanpakken. Investeren in initiatieven die leiden tot meer veerkracht, verbinding en positieve identiteitsontwikkeling maken vaak een belangrijk onderdeel uit van de lokale aanpak.

Tegelijk vraagt goed lokaal werk tijd en mensen. In veel besturen neemt een medewerker die opdracht er gewoon bij, naast andere taken. Vooral grotere steden hebben medewerkers die zich specifiek op dit thema toeleggen. In veel andere gemeenten ontbreken tijd en capaciteit. Zonder voldoende mensen en middelen komt de lokale aanpak onder druk te staan.

Duidelijkheid en vertrouwen blijven nodig

Over de werking van een LIVC R bestaan nog altijd misverstanden. Sommige besturen zien die vooral als een veiligheidsoverleg, terwijl preventie even belangrijk is. Ook de samenwerking tussen hulpverlening, preventiewerk en veiligheidsdiensten loopt niet altijd vlot. Daardoor delen partners soms moeilijk informatie en komt een gezamenlijke aanpak trager op gang.

Lokale besturen en hun partners moeten daarom goed weten wat een LIVC R doet, binnen welk kader die werkt en welke mogelijkheden er zijn.

Meer structurele steun blijft nodig

Met middelen van de Vlaamse overheid ondersteunt de VVSG lokale besturen al jaren met vorming, advies, duiding en ondersteuning op maat van de lokale praktijk. In 2025 ondersteunden we 50 lokale besturen en kregen we 144 vragen over radicalisering, waarvan 111 van lokale besturen. Die ondersteuning werkt, maar volstaat niet zonder een sterker structureel kader.

Tien jaar na 22 maart is de urgentie niet weg. Radicalisering verspreidt zich sneller, neemt nieuwe vormen aan en raakt ook kleinere gemeenten. Lokale besturen konden intekenen op een Vlaamse subsidieoproep om hun lokale regierol te versterken. Dat is een stap vooruit, maar het volstaat niet. Daarom vraagt de VVSG om meer lokale besturen structureel te ondersteunen. Die vraag staat ook in ons memorandum: een interbestuurlijk akkoord, structurele middelen en een sterke samenwerking met lokale besturen en andere partners.