Lokaal circulair, globaal minder uitstoot

Zit de circulaire economie in de gemeentelijke energie- en klimaatactieplannen? Die vraag legde de VVSG voor aan een team onderzoekers die de klimaatplannen van de Vlaamse steden en gemeenten onder de loep hebben genomen. Hun resultaten ontdek je hier.

Het burgemeestersconvenant verenigt duizenden Europese steden en gemeenten die zich vrijwillig engageren voor de Europese klimaat- en energiedoelstellingen. Na de eerste versie, die liep tot 2020, ondertekenden 295 Vlaamse steden en gemeenten het huidige convenant met de belofte tegen 2030 hun lokale uitstoot van broeikasgassen met 40% te verminderen. Een hulpmiddel daarbij is het gemeentelijke energieen klimaatactieplan (SECAP). 

Dat bevat de maatregelen die het bestuur zal nemen om de lokale uitstoot tegen 2030 – het einde van de nieuwe legislatuur – voldoende te verlagen. De nieuwe lokale besturen hebben nu de kans het SECAP in hun meerjarenplannen te verankeren en klimaatambities daadwerkelijk in acties om te zetten.

Circulaire economie is onmisbaar

Het burgemeestersconvenant spitst zich toe op de reductie van de lokale CO2 -uitstoot, maar klimaatopwarming is wel een globaal probleem. Een groot deel van de wereldwijde emissies komt voort uit ons materiaalverbruik. Veel van de materialen en producten die we lokaal gebruiken, worden elders gewonnen, geproduceerd of als afval verwerkt. De emissies die daarbij vrijkomen, de indirecte emissies, zien we niet in de lokale CO2 -inventarissen. Als we de klimaatverandering écht willen tegengaan, moeten we er nochtans wel rekening mee houden en vermijden dat lokale acties hogere wereldwijde emissies veroorzaken.

Veel steden en gemeenten zijn zich bewust van het probleem en sommige beslissen ook hun indirecte emissies te verminderen door bijvoorbeeld in te zetten op circulaire economie. Circulaire economie streeft ernaar de consumptie van materiaal en energie zoveel mogelijk te vermijden of te verminderen en producten aan een zo hoog mogelijke waarde in de keten te houden door ze bijvoorbeeld te hergebruiken of te repareren. Zo gaan niet alleen de CO2 -emissies omlaag, maar bescherm je ook de natuur, creëer je nieuwe economische mogelijkheden en doe je de sociale ongelijkheid afnemen.

De circulaire economie in het SECAP 

De onderzoekers spitten de SECAP’s van 264 Vlaamse steden en gemeenten uit en zagen dat maar liefst 84% ervan expliciet naar de circulaire economie verwees. Hoewel de term pas recent meer onder de aandacht kwam en nogal wat SECAP’s al enkele jaren geleden werden opgesteld, wijst dit erop dat lokale besturen het belang van circulaire economie erkennen. Gemiddeld werd ze zelfs twaalf keer genoemd in de Vlaamse SECAP’s. De stad Brugge spant de kroon met maar liefst 124 vermeldingen, terwijl ook andere centrumsteden zoals Gent (82x) en Turnhout (62x) circulaire economie een belangrijke plaats toewijzen in hun klimaatambities.

Circulaire economie leeft trouwens niet alleen in de grote steden. Ook kleinere, landelijke gemeenten integreren ze in hun SECAP’s. Als ze zelf niet over de capaciteit of de expertise beschikken, werken ze voor die SECAP’s vaak samen met de intercommunale of provincie. Ze stellen dan bijvoorbeeld een gezamenlijk plan op met naburige gemeenten. Ook voor de circulaire economie is dit soort samenwerking nodig om oplossingen te vinden voor materiaal- en productstromen die de gemeentegrenzen overschrijden. Een goed voorbeeld zijn de sociaal-circulaire hubs die circulair en sociaal ondernemerschap in de regio stimuleren.

Lokaal, sociaal en circulair 

Circulaire economie is dus een middel om indirecte emissies te verminderen en klimaatdoelstellingen te behalen, maar steeds vaker wordt het ook gebruikt als sleutel om (sociaal-)economische veerkracht in steden en gemeenten te vergroten en werkgelegenheid te creëren.

Zo zagen we dat in 29% van de gevallen waar circulaire economie werd vermeld, de lokale economie het uitgangspunt was. Omdat bedrijven en ondernemers in dat opzicht zo belangrijk zijn, bieden lokale besturen ze bijvoorbeeld circulaire scans aan. Die geven bedrijven inzicht in hoe zij hun bedrijfsvoering circulair kunnen inrichten. Daarnaast ondersteunen gemeenten kennisdeling en netwerkevenementen voor ondernemers om hen te inspireren met circulaire businessmodellen.

Ook voor inwoners zetten lokale besturen allerlei acties op. Ze promoten deel-, herstel- en hergebruikinitiatieven zoals repaircafés, gereedschapsbibliotheken en autodeelplatforms en stimuleren zo een duurzame levensstijl, waarin slimmer en bewuster wordt omgegaan met materialen en producten. Deze initiatieven dragen bij aan circulaire doelstellingen uit SECAP’s zoals het verlagen van de hoeveelheid restafval per inwoner tot onder de 100 kg per jaar tegen 2030 en het verkleinen van de Vlaamse materiaalvoetafdruk met 30% tegen 2030.

Renoveren zonder puinhoop 

In veel SECAP’s is daarnaast specifieke aandacht voor circulaire principes in de bouw en bij het aankoopgedrag van inwoners. Lokale besturen werken aan bewustwording omtrent circulair, energiezuinig en compacter wonen en bouwen. Bij de aankomende renovatiegolf is het namelijk van essentieel belang om niet alleen de energetische prestaties van woningen te verbeteren, maar ook de materiaalimpact te beperken door middel van hergebruik en duurzame materialen. Door inwoners te informeren over circulaire aankoopopties, van bijvoorbeeld hergebruikte materialen en producten met een langere levensduur, zetten gemeenten hun inwoners aan tot duurzamer consumeren en bouwen zij samen met hen aan een circulaire toekomst.

Steunen en het voorbeeld geven 

De belangrijkste functie die gemeenten zichzelf toeschrijven in hun SECAP is zelf het goede voorbeeld geven. Eén op de vier vermeldingen ging over het toepassen van circulaire principes in de eigen werking, zoals bij aankopen of het eigen patrimonium. Renovatie van het bestaande patrimonium kan volgens circulaire bouwprincipes gebeuren, maar ook leegstaande gebouwen kunnen een circulaire herbestemming krijgen. Circulaire principes opnemen in aanbestedingen is een manier om het goede voorbeeld te geven en de vraag naar circulaire oplossingen in de markt te stimuleren. Steeds meer voorbeeldbestekken zijn beschikbaar met circulaire voorrangsregels om hergebruik en herstelbaarheid te garanderen.

Daarnaast is ook water een belangrijk thema, zowel voor de circulaire economie als voor lokale klimaatadaptatie. In het adaptatieluik zien we dat sommige gemeenten circulaire principes toepassen om water meer lokaal te hergebruiken.

Van plan naar actie 

Met deze analyse kregen we een beter zicht op de verschillende acties die een lokaal bestuur kan uitvoeren op het gebied van circulaire economie. Uiteraard is het SECAP maar een plan en geeft dit geen indicatie van wat lokale besturen effectief doen voor de circulaire economie. Ook beperkte deze analyse zich tot de enge term, terwijl we zagen dat bijvoorbeeld deelmobiliteit bijna even frequent voorkomt en ook kan worden gezien als circulair.

De belangrijkste boodschap is dus dat circulaire economie een belangrijk concept is voor onze klimaattransitie en dat we verder moeten denken dan enkel onze lokale CO2 -emissies. Zo zou bij elke actie een circulaire toets kunnen worden gedaan om te kijken wat de impact is op de indirecte CO2 -uitstoot.

Deze studie toont aan dat lokale besturen actief kunnen bijdragen aan de circulaire economie. En dat zal op alle niveaus nodig zijn, als we de klimaatdoelstellingen lokaal, maar ook globaal willen halen. —

• Lees het rapport over de circulaire economie bij Belgische lokale besturen(opent nieuw venster). 
• Bij de VVSG en op www.lokaalcirculair.be(opent nieuw venster) vind je meer informatie en handreikingen voor circulair beleid en actie.