Dood als deel van het leven

Lokaal - editie november | 2024 (nieuwe infrastructuur)

Een begraafplaats is meer dan een laatste rustplaats. In Leuven is het ook een doorgang, een rustplaats om te rouwen en om te herdenken. Het maakt een groot verschil als de dood zo verweven raakt met de rest van het leven.

De Leuvense begraafplaats was lang volledig omheind en om vier uur ’s middags sloot de poort. ‘Nu is het hier altijd open,’ zegt Roel Van Roosbroeck, deskundige begraafplaatsen. Hij wil de dood dichter bij het leven brengen en het rouwen in het midden van de gemeenschap plaatsen. Daarom organiseert het Leuvense cultuurcentrum 30CC met Infinite Dances elke laatste maandag van de maand bij valavond op de Grote Markt een collectief herdenkingsritueel. Leuvense amateurdansers dansen dan voor alle Leuvenaars die gestorven zijn. Dan is het opeens rustig, alle verkeer valt stil in de anders zo bruisende stad. Iedereen luistert naar de namen van de overledenen.

Van lezingen tot wandelingen 

Maar er staat in het najaar nog meer op het programma. Leuven werkt vooral samen met lokale kunstenaars maar ook met Reveil, de organisatie die in 2014 ontstond en overal in het land begin november met muziek en tekst een stemmige sfeer brengt op de begraafplaatsen. Zo was er begin oktober een Soul Repair Café, een productie van Reveil waar Leuvense kunstenaars, muzikanten en dichters hun talent ter beschikking stellen aan mensen die over hun verlies praten.

Tijdens het culturele festival Rode Hond in de herfstvakantie wordt de gezinsvoorstelling Spinnenmetenknippen gespeeld. Een dood-leuke wandelvoorstelling over rouw, verdriet en loslaten door Max Last. Het geeft ouders en leerkrachten een kans om anders over rouw te praten. Daarnaast zijn er wandelingen voor kleuters over de begraafplaats waarna over de dood wordt verteld. Verder is er een lezing over wat er met je lichaam gebeurt als je het aan de wetenschap schenkt, een andere over thuis opbaren. Voor alle activiteiten: www.uitinleuven.be/rouw-en-verlies(opent nieuw venster)

Begraafplaats als labo 

Tot in 2015 was een begraafplaats een kiezelvlakte met lage haagjes tussen de perken. Toen kwam het herbicidendecreet. Maar zonder sproeien is het onderhoud intensiever, en er zijn niet meer mensen om de werken uit te voeren. Daarom is het zoeken naar andere manieren van ontwerp en beheer. Het is een kunst om zowel in biodiversiteit als in onderhoud winst te boeken.

Dat lukt onder meer omdat de graven op het einde van de concessie worden geruimd. ‘We volgen de termijnen consequent op, op al onze begraafplaatsen,’ zegt Roel Van Roosbroeck. ‘Wij kiezen niet voor ontknekelen. Wie begraven is, blijft liggen. Het monument wordt weggehaald, maar het lichaam blijft op diezelfde plaats rusten. Als we later een botje tegenkomen, leggen we het lager want dit is de laatste rustplaats.’

Wereldlichtjesdag 

In 2009 was Leuven een pionier met de sterrenweide. Sinds 2016 twinkelen lichtjes op de begraafplaats met Wereldlichtjesdag, de tweede zondag van december. Elke inwoner kan aan de stad ook kaarsen vragen om die in de eigen straat aan te steken. Dit jaar nemen 300 straten aan deze nocturne deel. ‘Het is mooi dat mensen hun buren die iemand moeten missen, zo steunen. Zulke rituelen zijn waardevol, ook voor mensen die hun kindje jaren geleden hebben verloren, ook zij mogen een sterretje zetten. Sinds vorig jaar kan elke ouder ook een vroegtijdig verloren kindje als sterretje laten registreren in het sterrenregister, zelfs als dat jaren geleden is,’ zegt Veva De Groote van het Huis van het Kind waar ouders bij het verlies van een kind terecht kunnen. Ook de begraafplaats moet verder groeien tot een plaats voor informatie en er mensen op verschillende manieren opvangen.

Wat rouwende mensen nodig hebben 

Voor de negen Leuvense begraafplaatsen, goed voor 25 hectare, tekent landschapsarchitect Joeri Steeno. Een groot voordeel. ‘Als er vroeger een columbarium nodig was, werd een van de stadsarchitecten aangesproken waardoor je met uiteenlopende visies werkte. Met de eigen landschapsarchitect krijgen ontwerpen voor deze bijzondere plekken de voeling en achtergrond die ze verdienen,’ zegt Roel Van Roosbroeck.

Zo kwam het ontwerp voor het nieuwe kinderperk tot stand in samenwerking met de ouders. ‘Tot voor kort begroeven we kinderen zoals volwassenen. Maar nu de begraafplaats altijd open is, brengen ouders die een kind hebben verloren, hier meer tijd door. Begraafplekken worden persoonlijker. Ook schoolvriendjes leggen iets bij een graf waardoor de plekken erg breed kunnen worden. Door het steevast naast elkaar begraven kregen de begraafplekken geen ruimte, geen privacy. Dankzij de aparte eilanden wordt het kinderperk een ware verblijfplek.’

Het architectenbureau Gijs-Van Vaerenbergh is aangesteld voor de ontwikkeling van een langetermijnvisie om het bijzondere karakter van de begraafplaats tot zijn recht te laten komen met ruimte voor rouw en verlies, maar ook aandacht voor de leefbaarheid, doorwaadbaarheid, vergroening en innovatie. —