Voedselnoodhulp gaat over eten. Maar in Kasterlee is de sociale kruidenier veel meer dan een plaats waar mensen producten meekrijgen. Het is een plek waar mensen zelf kunnen kiezen, waar vragen zichtbaar worden en waar de stap naar het OCMW kleiner wordt. Ellen Dries, stafmedewerker Gelijke Kansen, ziet elke dag hoe voedselnoodhulp een ingang kan zijn naar sterker sociaal werk.
Ellen werkte jarenlang op Vlaams, federaal en Europees niveau rond sociale grondrechten, onder meer rond het recht op water en energie. Toch koos ze enkele jaren geleden bewust voor een lokale functie in Kasterlee. “Ik wilde dichter bij de mensen werken”, vertelt ze. “Op een schaal waar je sneller ziet wat werkt, wat schuurt en waar mensen echt mee geholpen zijn.”
Toen ze startte, keek ze ook naar de bestaande voedselbedeling. Die verliep nog op een klassieke manier. Mensen kwamen enkele keren per jaar naar het sociaal huis met grote boodschappentassen. Aan het bushokje, waar de bus maar één keer per uur reed, was voor iedereen zichtbaar dat ze Europese voedselnoodhulp hadden gekregen.
“Dat voelde niet goed”, zegt Ellen. “Niet voor de mensen die kwamen, maar ook niet voor de medewerkers. Je helpt mensen natuurlijk wel aan voedsel, maar de manier waarop is minstens even belangrijk. Hulp mag mensen niet kleiner maken.”
Zelf kiezen
Daarom groeide in Kasterlee het idee van een sociale kruidenier. Geen voedselpakket dat voor iemand wordt samengesteld, maar een winkelomgeving waar mensen één maal per maand zelf producten kunnen kiezen. Dat lijkt misschien een klein verschil, maar in de praktijk is het groot.
“Wie weinig middelen heeft, moet al over veel dingen de controle loslaten”, zegt Ellen. “Dan is het belangrijk dat mensen in de sociale kruidenier wél keuzes kunnen maken. Wat eten mijn kinderen graag? Wat heb ik thuis nog liggen? Wat past bij mijn gezin? Die autonomie doet ertoe.”
De sociale kruidenier startte met ongeveer veertig gezinnen. Vandaag maken zo’n 190 gezinnen er gebruik van. Ellen noemt dat geen succes om zomaar te vieren. “Het toont dat mensen ons vinden en dat armoede zichtbaarder wordt. Dat is belangrijk. Maar tegelijk wil je natuurlijk niet dat zoveel gezinnen voedselnoodhulp nodig hebben.”
De kruidenier is intussen ook een ontmoetingsplek. Mensen krijgen er informatie, kunnen deelnemen aan activiteiten en komen in contact met medewerkers en vrijwilligers. Net daardoor ontstaan gesprekken die anders misschien niet zouden plaatsvinden.
Dicht bij de sociale dienst van het OCMW
De sociale kruidenier staat niet los van het OCMW. Integendeel. De werking is nauw verbonden met de sociale dienst. Het OCMW verwijst mensen door naar de kruidenier, maar omgekeerd brengt de kruidenier ook mensen in beeld die de sociale dienst nog niet altijd bereikt.
“Veel mensen denken dat ze geen recht hebben op ondersteuning omdat ze een inkomen hebben”, zegt Ellen. “Maar een inkomen betekent niet automatisch dat je rondkomt. Via de sociale kruidenier merken we soms dat er meer aan de hand is. Dan kunnen we voorzichtig de brug maken naar het OCMW.”
Die brug is in Kasterlee ook letterlijk kort. De dienst gelijke kansen bevindt zich in hetzelfde gebouw als de sociale dienst van OCMW in het sociaal huis. Dat maakt een groot verschil. Als iemand een vraag stelt die eigenlijk voor een maatschappelijk werker bedoeld is, kan die vraag sneller worden opgepikt. Soms loopt Ellen even binnen bij een collega. Soms wordt een signaal discreet gedeeld. Altijd met respect voor de bezoeker.
“Als een vrijwilliger merkt dat iemand twee keer na elkaar erg neerslachtig binnenkomt, dan laten we dat niet zomaar passeren”, zegt Ellen. “We gaan niet over mensen praten achter hun rug, maar we zoeken wel hoe we zorgzaam kunnen reageren. Dat is de sterkte van nabij werken.”
Het plan is om op termijn ook structureel een maatschappelijk werker aanwezig te laten zijn in de sociale kruidenier. Bijvoorbeeld één keer per maand. Zo wordt de stap naar de sociale dienst nog kleiner. Door personeelsinzet lukt dat vandaag nog niet, maar na de zomer wil Kasterlee dat wel opstarten. Intussen werd een meertalige flyer gemaakt om bezoekers beter te informeren over de ondersteuning van het OCMW.
Samen bijsturen
De sociale kruidenier is geen vaststaand systeem. De werking wordt regelmatig geëvalueerd, samen met de hoofdmaatschappelijk werker en met input van de maatschappelijk assistenten. Ook vrijwilligers en bezoekers geven signalen.
Dat levert soms moeilijke vragen op. Wanneer verwijs je iemand door? Hoe lang kan iemand gebruikmaken van de sociale kruidenier? Wat is voedselnoodhulp precies: tijdelijke noodhulp, een vorm van ondersteuning of een vindplaats voor bredere hulpvragen?
“We hebben bijvoorbeeld vastgesteld dat één keer per maand hulp krijgen niet volstaat voor mensen die vandaag niets meer hebben om te eten”, zegt Ellen. “Als iemand nu zonder eten zit, kan die geen drie weken wachten. Daarom bekijken we hoe we beter kunnen werken met noodpakketten, onder meer via ESF+-producten.”
Die producten zijn bestemd voor gezinnen met verhoogde tegemoetkoming die in begeleiding zijn bij het OCMW. Ook daar zit dus opnieuw de verbinding met sociaal werk. De kruidenier biedt voeding, maar de sociale dienst kijkt breder: naar inkomen, rechten, wonen, gezondheid, gezin en draagkracht.
“Voedselnoodhulp mag geen eindpunt zijn”, zegt Ellen. “Het moet een ingang zijn. Naar gesprek, naar vertrouwen, naar ondersteuning die mensen echt vooruithelpt.”
Louise
Hoe dat eruitziet, toont het verhaal van Louise. Dat is niet haar echte naam. Louise kwam in beeld via de school van haar kinderen. Tot dan toe had ze haar leven behoorlijk op orde. Maar dan kreeg ze borstkanker en ging haar man weg. In korte tijd stond ze alleen voor de zorg voor twee kinderen, zware medische kosten en een oude woning met hoge onderhoudskosten.
Via de sociale kruidenier kwam Louise dichter bij het sociaal huis. Omdat in de kruidenier ook andere diensten langskomen, kwam er ook informatie over wonen op tafel. Zo werd ze in contact gebracht met iemand die samen met haar bekeek welke renovatiemogelijkheden er waren voor haar woning.
Tegelijk bleef er afstemming met haar maatschappelijk werker. Wie neemt contact op? Welke stap is haalbaar? Wat is nu het meest dringend? Voor Louise maakte die nabijheid een verschil.
“Ik vind het vreselijk dat ik hier naartoe moet komen”, vertelde ze. “Maar als ik het niet doe, weet ik zeker dat ik er alleen voor sta. Nu kan ik soms nog een ijsje gaan eten met mijn kinderen. Omwille van hen zet ik mij over mijn eigen trots.”
En dan zei ze nog iets dat Ellen is bijgebleven: “Wat ik hier meekrijg, geeft mij zoveel meer dan alleen dat voedsel. Het geeft steun. Het geeft het gevoel dat ik er mag zijn.”
Sterk sociaal werk begint bij zien wat nodig is
Voor Ellen vat dat precies samen waar de sociale kruidenier in Kasterlee om draait. Niet om voedselnoodhulp alleen, maar om waardigheid, keuzevrijheid en nabijheid. En om sociaal werk dat mensen niet reduceert tot hun probleem.
De sociale kruidenier maakt zichtbaar wat vaak verborgen blijft. Een lege koelkast. Een te hoge factuur. Een woning die niet meer haalbaar is. Een ouder die alles probeert recht te houden. Maar ook: veerkracht, zorg voor kinderen, trots en de wil om vooruit te gaan.
Daar ligt de kracht van het OCMW. In het zien van signalen. In het leggen van verbindingen. In het blijven zoeken naar wat nodig is, ook als de eerste vraag alleen over eten lijkt te gaan.
Sterk sociaal werk begint soms met een brood, een doos ontbijtgranen of de keuze voor verse groenten. Maar het eindigt daar niet. In Kasterlee wordt voedselnoodhulp een manier om mensen opnieuw dichter bij ondersteuning, rechten en perspectief te brengen. Dat is de waarde van een OCMW dat nabij is: het ziet de mens achter de hulpvraag en laat niemand alleen aan de kassa staan.
Delen
Auteur
NASTASJA
VERAERT
Stafmedewerker sociaal werk en innovator sociaal beleid
