Van code naar praktijk: zo leeft integriteit in jouw lokaal bestuur

De Vlaamse regering wil de regels rond deontologie en integriteit in het lokale bestuur verder aanscherpen. Ze werkt aan nieuwe regelgeving, die waarschijnlijk van kracht wordt voor de zomer. Maar je hoeft niet te wachten op nieuwe regels. Veel lokale besturen versterken vandaag al hun integriteitsbeleid voor mandatarissen. Ze maken duidelijke afspraken, gaan het gesprek aan en zoeken houvast in de praktijk. Daarbij kun je rekenen op de ondersteuning van de VVSG.

Op 3 april keurde de Vlaamse regering een voorontwerp van decreet goed dat een en ander moet wijzigen aan het decreet lokaal bestuur. De wijzigingen bouwen voort op eerdere maatregelen, zoals de deontologische code en commissie, en stelt nieuwe stappen voor zoals de decretale verankering van de rol, taken en verantwoordelijkheden van de deontologische commissie. De nieuwe regelgeving komt er waarschijnlijk voor de zomer. De VVSG heeft haar advies gedeeld met bevoegd minister Hilde Crevits en blijft de ontwikkelingen nauw opvolgen.

Integriteit, zelden een zwart-witverhaal

Als lokaal mandataris ben je het gezicht van je bestuur. Wat je doet en zegt, bepaalt mee het vertrouwen van inwoners in de lokale overheid. Dat vertrouwen is kwetsbaar. Je bouwt eraan door correct en transparant te handelen, in het belang van iedereen. De praktijk is zelden zwart-wit. Je botst op situaties waarin regels, waarden, verwachtingen en politieke realiteit door elkaar lopen. Wat doe je als iets formeel kan, maar toch wringt? Wanneer is iets een inschattingsfout, wanneer wordt het problematisch? Hoe voorkom je inschattingsfouten? En hoe bespreek je ze zonder dat het escaleert? Net daar worden integriteitskwesties tastbaar.

Samen bouwen aan sterke integriteitscultuur

En dat is geen individuele opdracht. Je bouwt er samen aan, met de raad, het college en de hele organisatie. Als mandataris, burgemeester of algemeen directeur speel je daarin een sleutelrol. Door twijfels te bespreken en samen na te denken, creëer je een gedeeld kader dat helpt om ook in moeilijke of nieuwe situaties juiste keuzes te maken. Dat kader zorgt voor bescherming: tegen oordeelsfouten, tegen beschuldigingen van derden, tegen “per-ongelukjes”

De basis ligt er al. Elke gemeente heeft een deontologische code en een deontologische commissie. De code geeft richting en maakt bijvoorbeeld duidelijk wat de ondergrens is, hoe belangenvermenging te vermijden en hoe om te gaan met vertrouwelijke informatie en het gebruik van publieke middelen. De commissie helpt om die afspraken toe te passen in de praktijk en doet voorstellen om het kader te verfijnen. Ze biedt een plek om dilemma’s te bespreken, advies te vragen, bij te sturen en bij te leren. 

Toch zoeken veel besturen nog naar een goede manier om van deze wettelijke verplichting een levend verhaal te maken. Want door de code en de commissie actief te gebruiken, veranker je integriteit in je dagelijkse werking.

Traject in Mortsel geeft mandatarissen meer houvast

Sommige besturen maken integriteit vandaag al concreet in hun dagelijkse werking. Zo merkten ze in Mortsel dat mandatarissen nood hebben aan ondersteuning, met name op het vlak van integriteit en deontologie. Nieuwe mandatarissen staan voor een grote uitdaging bij de start van hun mandaat, maar ook ervaren raadsleden hebben baat bij verdieping, reflectie en opleiding. 

Projectcoördinator Karin Peeters: ‘We ontwikkelden het traject “Expeditie mandataris” dat mandatarissen versterkt in hun mandaat in al zijn facetten: van kennismaken met de organisatie tot reflecteren over hun positie en rol. Deontologie en integriteit horen daar vanzelfsprekend bij.’ Mandatarissen reflecteren over de deontologische code en gaan met elkaar in gesprek. Karin Peeters: ‘Aan de hand van een laagdrempelige spelvorm in kleine groepjes worden concrete casussen besproken. Zo krijgen mandatarissen de kans om stil te staan bij hun rol en bij de impact ervan op hun netwerk en in percepties van anderen.’ Mandatarissen hebben een drukke agenda en het is voor hen niet altijd evident om zich vrij te maken voor extra sessies of workshops.

Mortsel het dan ook als een uitdaging om hen te motiveren om ook deontologie hoog op de politieke agenda te zetten.

Integriteit als continu proces in Pelt

Lokaal bestuur Pelt hecht veel belang aan een integere en transparante werking. Het bestuur merkt echter dat dossiers complexer worden en dat de verwachtingen rond transparantie en correct handelen toenemen. Dat maakt het voor mandatarissen en medewerkers niet altijd evident om in elke situatie de juiste afweging te maken. Die evolutie was voor Pelt een duidelijke aanleiding om het integriteitsbeleid verder te versterken. ‘We beschouwen integriteit niet als een eenmalig project, maar als een continu proces van bewustwording, opleiding en voorbeeldgedrag,’ vertelt adjunct-algemeen directeur Hilde Vandervelden. ‘Daarom hebben we recent, in samenwerking met de VVSG, een traject opgestart voor mandatarissen.’

Bij de start van de legislatuur kregen de Peltse raadsleden een toelichting over de werking van de bestuursorganen en de diensten, inclusief de verbodsbepalingen, onverenigbaarheden en de deontologische code. Hilde Vandervelden: ‘In de werksessies, begeleid door de VVSG, bouwden we daarop verder en gaan we dieper in op concrete dilemma’s uit de praktijk. Sommige situaties hebben een duidelijk antwoord in regelgeving of afspraken, maar andere vragen om een afweging. Door samen casussen te analyseren en te bespreken, versterken we het vermogen om in zulke situaties zorgvuldig te handelen.’

Later dit jaar richt Pelt zich ook op de medewerkers met een digitale module over deontologie en integriteit binnen het leerplatform Pelt Academy en interactieve werksessies per dienst. ‘Met deze aanpak willen we niet alleen sensibiliseren, maar ook werken aan een organisatiecultuur waarin integriteitsvragen bespreekbaar zijn’, zegt Hilde Vandervelden nog. ‘Het is belangrijk dat zowel mandatarissen als medewerkers kunnen reflecteren over hun rol en met elkaar in dialoog gaan over dilemma’s en gevoeligheden die zich in de praktijk aandienen. Dat versterkt niet alleen de kwaliteit van beslissingen, maar biedt ook bescherming aan wie zijn opdracht zorgvuldig wil uitvoeren.’ —