In Vlaanderen bestaat vandaag ongeveer 45% van de huishoudens uit één persoon of uit een alleenstaande ouder met kind(eren) – en dat aandeel blijft groeien. Toch krijgen zij amper beleidsaandacht. Een samenhangende strategie ontbreekt nog op verschillende niveaus. Zowel op federaal, Vlaams als lokaal vlak is er nog winst te boeken op het vlak van coördinatie en ondersteuning.
Beleidskaders — van huisvesting tot participatie, van zorg tot werk — zijn vandaag vaak nog geënt op klassieke tweeverdienersgezinnen of huishoudens met meerdere volwassenen. Alleenstaanden passen moeilijk in dat beeld. Nochtans is dit een groeiende bevolkingsgroep met specifieke behoeften en problemen. Zij hebben bijvoorbeeld vaker te kampen met eenzaamheid, een beperkter vangnet, financiële druk, een lastige positie op de woonmarkt… en dat komt allemaal op één paar schouders terecht. De maatschappelijke weerslag ervan neemt ook almaar toe en verhoogt de druk op de lokale besturen.
Met het project Samen voor alleenstaanden wil de VVSG, in opdracht van de Vlaamse overheid, die blinde vlek mee helpen weghalen. Via onderzoek, praktijkverkenning en samenwerking met lokale besturen werden verschillende oplossingsrichtingen ontwikkeld, zoals een alleenstaandentoets en het Contact na kantelmoment. Die laatste strategie vertrekt van warme, tijdige ondersteuning bij ingrijpende veranderingen in het leven van alleenstaanden.
Warm signaal van nabijheid
Contact na kantelmoment is een preventieve en verbindende praktijk waarbij een lokaal bestuur of een partnerorganisatie zelf contact opneemt met een alleenstaande op een scharniermoment: een overlijden, een verhuizing, een echtscheiding… In 2024-2025 testten vier steden deze manier van werken uit, elk met hun eigen insteek.
Het uitgangspunt? Een moeilijke levensgebeurtenis is vaak een moment waarop mensen extra kwetsbaar zijn en met veel vragen zitten. Door net dan het initiatief te nemen kunnen signalen vroegtijdig worden opgepikt, kunnen mensen de weg vinden naar hulp of aanbod, en ervaren zij dat er iemand is die naar hen omziet. De praktijk blijkt waardevol voor zowel de burger als het lokale bestuur: hij creëert vertrouwen, opent deuren en leidt tot betere toeleiding en signalering.
Van formele brieven tot huisbezoeken, van registraties tot doorverwijzing: deze manier van werken vraagt goede afspraken, maar ze is werkbaar – en bovenal menselijk.
Het verhaal van An en Delphine
‘Het is een manier om een warme overheid te zijn,’ zegt An Van Der Vreken, maatschappelijk dienstverlener bij lokaal Dienstencentrum De Zonnebloem in Dendermonde. ‘We maken als overheid deel uit van het leven van mensen, van geboorteaangifte tot overlijden. Contact na kantelmoment is een apart moment waarop we kunnen laten voelen dat mensen er niet alleen voorstaan.’
Fysiek lukt het niet altijd meer, maar er zit ook een drempel in mijn hoofd. Dat iemand dan zelf langskomt, maakt echt een verschil.
De Zonnebloem werkt al langer met alleenstaanden. Met het project werd een formele werkwijze uitgetekend. Bij overlijdens in de buurt stuurt het LDC een brief met een aanbod tot contact. Bij interesse volgt een huisbezoek. ‘Tijdens zo’n bezoek overlopen we de verschillende levensdomeinen, signaleren we problemen, en bieden we ondersteuning of verwijzen we door. Maar bovenal luisteren we. Mensen kunnen hun verhaal vertellen, zonder zich in te houden. Dat blijkt vaak heel belangrijk.’
Een van de mensen die An Van Der Vreken op deze manier benaderde, is Delphine Ravyts (87). Ze verloor haar partner na meer dan 31 jaar samenleven. Ze is nog steeds helder en zelfredzaam, en ze kan rekenen op haar kinderen en een attente bovenbuurvrouw. Voor het dienstencentrum was ze geen onbekende, toen ze alleenstaand werd: jarenlang was ze er actief als vrijwilliger.
Die eerdere band maakte het eerste contact eenvoudiger. ‘Het betekende veel voor mij dat ze na het overlijden van mijn partner opnieuw contact opnamen,’ vertelt Delphine Ravyts. ‘Ik voelde me gezien. An is een steunpilaar geworden, iemand bij wie ik mijn verhaal kwijt kan.’ Ze voegt toe: ‘Vroeger liep ik hier nog makkelijk binnen. Nu is dat anders. Fysiek lukt het niet altijd meer, maar er zit ook een drempel in mijn hoofd. Dat iemand dan zelf langskomt, maakt echt een verschil.’
Vanuit onze rol als overheid staan we dicht bij mensen in alle fases van het leven. Door contact op te nemen na een kantelmoment tonen we dat we ook in moeilijke tijden aanwezig willen zijn – met aandacht, erkenning en een open hart.
Ook praktisch was het gesprek waardevol. ‘An heeft mij sterk geholpen met het inwinnen van informatie bij Leif over mijn wilsverklaring. Dat gaf me rust,’ zegt Ravyts.
Volgens An Van Der Vreken is het net die combinatie van praktische ondersteuning en emotionele nabijheid die deze manier van werken zo waardevol maakt. ‘Het gesprek is niet louter functioneel. Het gaat om nabijheid, erkenning, en samen zoeken naar wat helpt.’
Oproep: laat alleenstaanden niet aan de kant staan
De groeiende groep alleenstaanden vraagt om een ander soort beleid – beleid dat hen ziet, begrijpt en ondersteunt op momenten die ertoe doen. Contact na kantelmoment toont hoe lokale besturen daarin iets voor deze mensen kunnen betekenen: door initiatief te nemen, nabij te zijn en verbinding te leggen. Deze werkwijze heeft ook veel potentieel om uit te breiden naar andere alleenstaanden (bv. alleenstaande ouders met jonge kinderen, nieuwkomers) en bredere kantelmomenten (bv. echtscheiding, jobverlies, langdurige ziekte). Daarnaast kan ook de Alleenstaandentoets besturen helpen om hun beleid en aanbod te bekijken vanuit het standpunt van alleenstaanden. Van daaruit kunnen ze aanpassingen doen die hun dienstverlening inclusiever en laagdrempeliger maken. —
