Afvalbeleid aanscherpen door betere kennis van doelgroepen en daderprofielen

Wie veroorzaakt zwerfvuil en sluikstort, en waarom?

Mooimakers, het Vlaamse initiatief tegen zwerfvuil en sluikstort van de OVAM, Fost Plus en de VVSG, liet in 2023 een onderzoek uitvoeren: wat is het profiel van mensen die zwerfvuil en sluikstort achterlaten? En wat zijn hun beweegredenen? Onderzoeksbureau Profacts ging aan de slag met literatuuronderzoek en met kwalitatieve en kwantitatieve bevragingen, onder meer via een panel en representatieve focusgroepen.

Zwerfvuil is klein afval dat je bewust of zonder na te denken achterlaat op een plaats waar dat niet hoort. De onderzoekers kwamen tot vier groepen daders op basis van hun risico om zwerfvuil te veroorzaken.

Sociodemografisch verschillen deze groepen enkel wat leeftijd betreft: de zogenaamde Principiëlen en Per Ongeluks zijn gemiddeld ouder. Bij de Goedpraters en Onverschilligen – met hoger risico – is meer dan de helft tussen de 16 en de 34 jaar. Vooral die laatste twee groepen gaven zelf aan dat ze de voorbije maand iets op de grond hebben gegooid.

Als we naar alle Vlamingen kijken, dan heeft 61% een laag en 11% een hoog risicoprofiel om zwerfvuil achter te laten. Van wie aangeeft dat hij moeilijk kan rondkomen, heeft bijna de helft een hoog risico. De 16- tot 34-jarigen zeggen ook vaker dat ze al eens zwerfvuil hebben veroorzaakt.

Wat geven mensen op als reden om dit te doen? Ze vinden geen vuilnisbak of geen andere manier om hun blikje of verpakking bij te houden onderweg. Ook de aard van het afval heeft invloed. Wat mensen als biologisch afbreekbaar beschouwen of wat klein is zoals een peuk, zal sneller op straat belanden. Omgekeerd motiveren de natuur en de netheid van hun omgeving mensen om afval wel correct weg te gooien. 

Wat leren lokale besturen hieruit? Het juiste afvalrecipiënt op de juiste plaats zetten op basis van een onderbouwd vuilnisbakkenplan is bijzonder belangrijk. En blijven sensibiliseren over wat zwerfvuil is en wat de concrete gevolgen zijn. Gezien het risicoprofiel van jongvolwassenen is educatie belangrijk, naast aangepaste communicatie op plekken waar zij veel vertoeven. Opruimen en reinigen motiveert mensen om de publieke ruimte zelf ook proper te houden. Tot slot kun je de pakkans verhogen door te handhaven en hierover te communiceren, al is dat niet evident bij zwerfvuil. 

Sluikstorters: leeftijd en inkomen

Ook sluikstorters die bewust de inzameling van huisvuil ontwijken, werden bevraagd. De onderzoekers onderscheidden opnieuw vier groepen. Ook hier zijn er weer Principiëlen (47%). Zij beschouwen het als een sterke persoonlijke verplichting om niet te sluikstorten. De tweede groep zijn de Gefrustreerden (21%). Zij hebben een laag tot gemiddeld risico om te sluikstorten. Worden ze gehinderd door bijvoorbeeld een volle container, dan zullen ze gemakkelijker sluikstorten. Volgens hen zijn er te veel regels en is het soms te duur om huisvuil correct af te voeren. Iets meer mensen zijn Ploeteraars (24%), met een gemiddeld risico. Ze doen hun best, maar af en toe ondervinden ze moeilijkheden waardoor ze sluikstorten als ‘enige oplossing’ zien, zeker op bepaalde locaties en wanneer er al afval ligt. Wie tot de laatste categorie van Regelmatige Sluikstorters (8%) behoort, heeft een gemiddeld tot hoog risico en vindt sluikstorten aanvaardbaar. Het zijn mensen met minder opbergruimte voor hun afval, velen hebben geen auto en komen dan ook minder vaak naar een recyclagepark. Daarnaast voelen ze zich minder verbonden met hun buurt en de gemeenschap.

Net als bij zwerfvuil zijn profielen met een lager risico om sluikstort achter te laten gemiddeld ouder. En hoe moeilijker je rondkomt, hoe groter de kans dat je sluikstort. Opvallend is dat de overheid vooral Ploeteraars en Regelmatige Sluikstorters minder bereikt en dat die bijgevolg ook minder op de hoogte zijn van de regels. Met uitzondering van de Ploeteraars vinden alle groepen dat de pakkans klein is.

Het blijft dus nodig inwoners te informeren over waar ze naartoe moeten met hun huisvuil. Daarbij zijn er extra inspanningen nodig om alle doelgroepen te bereiken. Laagdrempelige recyclageparken kunnen helpen. Ook is niet iedereen zich bewust van de schade die sluikstorten veroorzaakt. Efficiënte handhaving kan de perceptie over de pakkans bijsturen. —