Recente uitspraken van de Raad voor Vergunningsbetwistingen zorgen voor onzekerheid over wie bevoegd is om sociale woonprojecten te vergunnen. Zelfs als een gemeente maar een beperkt aandeel heeft in een woonmaatschappij, kan ze volgens de Raad toch als mede-initiatiefnemer worden beschouwd. Daardoor moet de deputatie veelal over de vergunningsaanvraag beslissen. De VVSG vraagt meer duiding.
Wanneer is een gemeente mede-initiatiefnemer?
Sinds het zogenaamde Wasserijarrest uit 2022 is duidelijk dat een gemeente niet zelf mag beslissen over een eigen gemeentelijk project waarvoor een project-MER-screening vereist is. Een onafhankelijke beoordeling van de milieueffecten moet immers gewaarborgd zijn. In zulke gevallen beslist de deputatie in eerste administratieve aanleg.
Maar wanneer is een project precies een 'eigen project' van de gemeente? Dat is niet altijd duidelijk, zeker wanneer een afzonderlijke rechtspersoon de vergunning aanvraagt.
De Vlaamse decreetgever gaf eind 2025 enkele aanknopingspunten. Een gemeente kan als feitelijke mede-initiatiefnemer worden beschouwd wanneer ze meer dan 50% van de financiering van de aanvrager verzorgt, meer dan 50% van de beslissingsmacht heeft of een zakelijk recht heeft in het project. Het gaat echter om voorbeelden, niet om harde grenzen.
Woonmaatschappijen hebben een eigen rechtspersoonlijkheid en zijn doorgaans actief in meerdere gemeenten. Bovendien financieren gemeenten de afzonderlijke sociale woonprojecten meestal niet zelf. Daardoor leek gewoon het college bevoegd om over de vergunningsaanvraag te beslissen.
Ook de gemeentelijke regierol speelt mee
Recente rechtspraak zet die redenering op losse schroeven. Zo oordeelde de Raad voor Vergunningsbetwistingen op 1 oktober 2026 in een dossier uit Dilsen-Stokkem dat de gemeente als mede-initiatiefnemer van een sociaal woonproject moest worden beschouwd, hoewel ze minder dan 50% vertegenwoordigd was in de woonmaatschappij.
De Raad verwijst daarbij naar de decretale verantwoordelijkheid van gemeenten voor het lokaal woonbeleid. Gemeenten moeten sociale woningbouw stimuleren en bijdragen aan de realisatie van het bindend sociaal objectief (BSO). De doelstellingen van gemeenten en woonmaatschappijen zijn daardoor nauw met elkaar verbonden. Ze zijn ook regisseur van het lokaal woonbeleid. Volgens de Raad kan die verwevenheid een belangenconflict opleveren bij de beoordeling van de milieueffecten.
Naast financiering, beslissingsmacht en zakelijke rechten komt zo ook de beleidsmatige betrokkenheid van gemeenten nadrukkelijk in beeld. Dat roept nieuwe vragen op over de afbakening van de gemeentelijke vergunningsbevoegdheid.
Wat betekent dit voor woonmaatschappijen?
Bij nieuwe screeningsplichtige sociale woonprojecten (en dat is meestal het geval bij nieuwbouw van enige omvang) zal de aanvraag moeten worden ingediend bij de deputatie. Lopende aanvragen bij het college verdienen een beoordeling of zij best worden stopgezet. Een verkeerde keuze van vergunningverlenende overheid kan immers tot vernietiging van de vergunning leiden. Hoe dan ook leiden de recente uitspraken van de Raad tot vertragingen in de realisatie van de broodnodige sociale woningen.
Opvallend is daarnaast dat de gemeentelijke regierol op het vlak van wonen ook voldoende kan zijn om te spreken van een belangenconflict. Gemeenten hebben inderdaad een decretale regierol in het lokaal woonbeleid. Ze ontwikkelen een woonvisie, brengen lokale woonpartners samen en stemmen initiatieven op elkaar af. Maar die regierol betekent volgens de VVSG niet dat een gemeente niet meer onafhankelijk over de ruimtelijke inpasbaarheid van een concreet woonproject kan oordelen. Bij de beoordeling van een omgevingsvergunningsaanvraag treedt het college immers niet op als regisseur van het woonbeleid, maar als vergunningverlenende overheid. Het moet nagaan of het project verenigbaar is met de goede ruimtelijke ordening. Dat geldt voor sociale én private woonprojecten.
Bij het BSO ligt de situatie genuanceerder. Gemeenten die onvoldoende sociale woningen realiseren én onvoldoende inspanningen leveren, kunnen financiële gevolgen ondervinden. Dat kan hun belang bij de realisatie van een project versterken. Maar ook dan blijft het onderscheid tussen het stimuleren van sociale woningbouw en het onafhankelijk beoordelen van een concrete vergunningsaanvraag essentieel.
Ook gevolgen voor andere projecten?
Gemeenten hebben ook op andere beleidsdomeinen een regierol of duidelijke beleidsdoelstellingen. Denk aan de energietransitie, de bouwshift of de realisatie van publieke infrastructuur.
Betekent beleidsmatige betrokkenheid dan dat een gemeente ook bij die projecten niet langer bevoegd kan zijn om een omgevingsvergunning te verlenen? Of moet daarvoor sprake zijn van een concreter belang bij het project zelf?
De indicatieve 50%-regels bieden, zo blijkt nu, onvoldoende houvast om die vragen met zekerheid te beantwoorden.
VVSG vraagt dringend verduidelijking
De recente uitspraken bevestigen hoe belangrijk duidelijke bevoegdheidsregels zijn. Onduidelijkheid leidt tot juridische risico's, bijkomende procedures en mogelijk tijdverlies bij de realisatie van sociale woningen en andere maatschappelijk belangrijke projecten.
De VVSG wees vorig jaar al op die problematiek en stelde verschillende oplossingen voor. Vlaanderen koos er toen voor om de volledige vergunningsbeslissing bij screeningsplichtige eigen projecten over te dragen aan een hoger bestuursniveau. De VVSG benadrukte daarbij dat vooraf duidelijk moet zijn wanneer een gemeente daadwerkelijk als mede-initiatiefnemer wordt beschouwd. De recente rechtspraak toont dat de huidige toelichting daarvoor onvoldoende houvast biedt.
De VVSG drong bij het kabinet van Jo Brouns, Vlaams minister van omgeving inmiddels aan op verdere verduidelijking.