Nieuwe zorgmodellen brengen basiszorg dichter bij de burger

De druk op de eerstelijnszorg neemt toe. Steeds meer inwoners vinden geen vaste huisarts, terwijl huisartsen zelf kampen met een hoge werkdruk en op sommige plaatsen met een nakende pensioengolf. In verschillende steden en gemeenten ontstaan daarom nieuwe zorgmodellen. Lokale besturen en zorgpartners zoeken, met of zonder subsidies, samen naar innovatieve oplossingen om de toegankelijkheid van zorg te garanderen.

De Vlaamse overheid kende in dit kader subsidies toe aan zeven projecten om twee jaar lang te experimenteren. De eerstelijnszones, lokale besturen en huisartsenkringen zijn verplichte partners. In dit artikel nemen we de projecten in Mechelen en regio Midden-West-Vlaanderen onder de loep.

Laboratorium voor de toekomst 

In Mechelen krijgt de zorg van morgen vandaag al vorm in het wijkgerichte Zorgteam Heembeemd. In het Klein Begijnhof kunnen bewoners laagdrempelig terecht voor onder meer wondzorg, vaccinaties, gezondheidsadvies en preventiegesprekken. De verpleegpost is ingebed in een interdisciplinair netwerk en versterkt zo de klassieke huisartsenzorg.

Projectcoördinator Sven De Bakker ziet dagelijks hoe groot de nood is. ‘Onze ambitie is om zorg zo toegankelijk mogelijk te maken,’ zegt hij. ‘Mensen kunnen hier gewoon binnenwandelen. Voor veel vragen is een bezoek aan de huisarts niet nodig, en dan is het belangrijk dat er een alternatief bestaat dat dichtbij en direct toegankelijk is.’ Volgens hem zit de kracht van het project in nabijheid en preventie. ‘We zetten sterk in op preventie en opvolging. Dat helpt om problemen vroeg te detecteren en voorkomt dat mensen later met zwaardere zorgvragen zitten.’

Net daarin zit de vernieuwing van het project. Het zorgteam wil de huisarts niet vervangen, maar de zorg slimmer organiseren, vanuit zorgcomplementariteit: de juiste zorgverlener op het juiste moment. ‘Onderzoek, onderwijs en het werkveld van de hulpverlener komen in deze praktijk mooi samen. Mensen kunnen hier met al hun vragen over gezondheid terecht’, aldus Liesbet Van Bos, docent verpleegkunde en onderzoekscoördinator van Thomas More.

Ook vanuit de stad Mechelen krijgt het initiatief actieve ondersteuning. Schepen Sabe De Graaf benadrukt het belang van zulke projecten: ‘Als stad voelen we heel concreet de druk op de eerstelijnszorg. In sommige wijken vinden mensen moeilijk een huisarts of moeten ze lang wachten op een afspraak. Met Zorgteam Heembeemd verlagen we die drempel en brengen we zorg dichter bij de mensen. We geloven sterk in dit soort buurtgerichte initiatieven waar samenwerking centraal staat. Als lokaal bestuur kunnen we partners samenbrengen en mee mogelijk maken dat zulke innovatieve projecten hier effectief van de grond komen.’

Verandering in gang zetten 

De praktijk in Mechelen is een van de zeven innovatieve projecten die experimenteren met nieuwe manieren om de huisartsenzorg te organiseren. Het uitgangspunt is telkens dezelfde vraag: hoe houden we de huisartsenzorg toegankelijk in een context van toenemende zorgvraag en schaarste aan artsen? Daarbij wordt gezocht naar oplossingen zoals het maken van taakafspraken, het werken aan zorgcomplementariteit, samenwerking in netwerken, ondersteuning van praktijken en betere triage van zorgvragen.

Volgens Imke Pichal, als zorgstroomcoach tewerkgesteld door het Departement Zorg bij Domus Medica, is die zoektocht even noodzakelijk als urgent. ‘Veel huisartsen botsen vandaag op de limieten van het werkbare,’ zegt ze. ‘We zien verschillende vormen van patiëntenstops toenemen en tegelijk is er een grote groep artsen die binnenkort met pensioen gaat. Als we de toegankelijkheid van zorg willen garanderen, moeten we echt anders durven organiseren.’ De kracht van deze projecten zit volgens haar in hun aanpak: ze vertrekken van onderuit, vanuit concrete noden op het terrein, en brengen lokale besturen, huisartsenkringen en eerstelijnszones samen rond één gedeelde uitdaging.

Anders organiseren in de praktijk 

Een belangrijke pijler van het Zorgteam Heembeemd is de zogenaamde nurse-led aanpak. Vlaanderen kent al verpleegkundige consultatiebureaus die de meerwaarde tonen van laagdrempelige verpleegkundige zorg in de eerste lijn. ‘Toch botsen die initiatieven vaak nog op structurele en financiële grenzen, waardoor hun rol meestal beperkt blijft tot technisch verpleegkundig handelen,’ weet Liesbet Van Bos. ‘In Vlaanderen zijn nurse-led modellen vandaag eerder uitzondering dan regel, terwijl de aanpak in verschillende Europese landen al veel sterker is ingeburgerd.’ Internationale studies tonen bovendien dat nurse-led zorg de kwaliteit van preventie en opvolging op lange termijn sterk bevordert, en vaak gepaard gaat met een hoge patiënttevredenheid.

Daarin zit dan ook het innovatieve karakter van het Zorgteam Heembeemd in Mechelen. ‘Taken die ook door verpleegkundigen kunnen worden opgenomen, kunnen artsen dan aan hen toevertrouwen’ zegt Imke Pichal. ‘Zo krijgen huisartsen meer ruimte voor complexere zorgvragen. Het is een manier om de zorg slimmer te organiseren zonder in te boeten aan kwaliteit.’ Een belangrijke meerwaarde van het Mechelse model is de focus op preventie. Door vroegtijdig in te grijpen en mensen op te volgen kan zwaardere zorg worden vermeden. ‘Vandaag komen huisartsen daar vaak niet aan toe door tijdsdruk,’ vult Imke Pichal aan. ‘Terwijl net daar veel te winnen valt.’

Ook studenten verpleegkunde draaien mee in de werking van de verpleegpost. Zij krijgen de kans om zelfstandig ervaring op te doen in een innovatieve setting, wat tegelijk bijdraagt aan de instroom van nieuwe zorgprofessionals. Want ook in de verpleegkundige en andere zorgberoepen is de druk ongekend hoog. Het kan dus slimmer en efficiënter.

Samenwerking is de sleutel 

De eerstelijnszone Mechelen-Katelijne zet mee de schouders onder het initiatief. Sven De Bakker: ‘Onze core business is geïntegreerde zorg. Ons streefdoel is dat gezondheids- en welzijnspartners en lokale besturen nog meer samenwerken om de zorg zo bereikbaar mogelijk te maken.’ Wat Mechelen vooral toont, is dat samenwerking cruciaal is. De verpleegpost staat niet op zichzelf maar maakt deel uit van een breder netwerk van huisartsen, zorgverleners en lokale partners. Een diabetes-educator, eerstelijnspsychologen, kinesisten, beweegcoaches: het zijn allemaal nog zorgpartners die het netwerk rond het zorgteam op een betekenisvolle manier vervolledigen. ‘De toekomst ligt in samenwerking,’ aldus Imke Pichal. ‘We moeten evolueren naar een model waarin zorgverleners elkaar versterken. Dat vraagt vertrouwen en duidelijke afspraken, maar het is noodzakelijk om de zorg werkbaar te houden.’

Lokale besturen als motor 

Ook andere steden en gemeenten zoeken naar oplossingen. Zo werkt het project in de regio van huisartsenkring TRIHAK (regio Midden- West-Vlaanderen) met Vlaamse middelen aan een sterkere samenwerking tussen huisartsen onderling en tussen huisartsen en lokale besturen. TRIHAK vzw verenigt een 250- tal huisartsen en ontstond in 2025 uit een fusie van de huisartsenkringen van de regio’s Tielt, Roeselare en Izegem. 

De huisartsenkring en het lokale bestuur gaan in dialoog over de huidige en toekomstige huisartsenzorg in de gemeente. Per (deel)gemeente bekijken ze kerncijfers zoals het aantal huisartsen in verhouding tot het aantal inwoners en de leeftijdsverdeling van de huisartsen. Ook de toekomstplannen van de huisartsenpraktijken en de verwachtingen over de instroom van nieuwe inwoners komen aan bod. TRIHAK-voorzitter Tom Denolf: ‘Op die manier krijgt zowel de huisartsenkring als het lokale bestuur een beter zicht op elkaars werking en noden. Samen zoeken we naar oplossingen.

Laagdrempelige contacten tussen huisartsenkring, huisartsen en lokaal bestuur vormen een sterke basis om snel te schakelen wanneer de toegang tot de huisartsenzorg onder druk komt te staan. ‘In één gemeente werkten we op basis van de data van het lokale bestuur en de input van de huisartsen een stratenplan uit,’ vertelt kringcoördinator Sara Defreyne. ‘In een andere gemeente brachten we een groep huisartsen die een nieuwe praktijk wil opstarten, in contact met de juiste persoon van het lokale bestuur. Samen brainstormden ze over mogelijke panden en gronden die geschikt zouden zijn voor deze nieuwe praktijk.’ TRIHAK-projectmedewerker Isabelle Cailliau knikt en voegt toe: ‘Dat zijn geen grootse projecten, maar ze maken wel een verschil.’

Hoe groot de uitdaging rond huisartstoegankelijkheid ook is, nauwe samenwerking tussen lokaal bestuur, huisartsen en huisartsenkring is een belangrijke eerste stap die aangeeft dat huisartsen en lokale besturen die vraagstukken als een gedeelde verantwoordelijkheid zien.

Geen mirakeloplossing, wel richting 

De innovatieve projecten bieden geen kant-en-klare oplossing voor het huisartsentekort, maar ze tonen wel dat verandering mogelijk is. Hoewel de context in Mechelen en Midden-West-Vlaanderen verschilt, is de onderliggende dynamiek dezelfde: lokale besturen nemen een actieve rol op om samen met zorgpartners concrete noden aan te pakken. 

‘Er bestaat geen one-size-fits-all,’ zegt Imke Pichal. ‘Wat in Mechelen en in regio Midden-West-Vlaanderen werkt, zul je moeten vertalen naar andere contexten. Maar deze projecten bewijzen dat we met gerichte samenwerking en taakverdeling echt stappen vooruit kunnen zetten. De zorg van morgen organiseren we dichter bij de mensen, samen met alle partners op het terrein.’ —
 

Meer over de projecten gefinancierd door Departement Zorg via www.departementzorg.be/nl/ zorgstroomcoach(opent nieuw venster)