De pas goedgekeurde Strategische Visienota Kunsten en Cultureel erfgoed in Vlaanderen (2026-2030)(opent nieuw venster) erkent de belangrijke rol van lokale besturen in het cultuurbeleid en benoemt de nood aan betere afstemming tussen lokaal, bovenlokaal en Vlaams beleid. Dat is positief: lokale besturen maken cultuur mee mogelijk via cultuurhuizen, musea, bibliotheken, academies, infrastructuur, cultuureducatie en lokale netwerken. De VVSG analyseerde de visienota en keek vooral naar de impact voor steden en gemeenten.
De visienota telt 64 pagina’s en legt nog geen concrete acties vast. Ze beschrijft de uitdagingen voor de kunst- en cultureelerfgoedsector en zet de prioriteiten uit voor de komende jaren. Vlaams minister Caroline Gennez bundelt in deze editie voor het eerst kunsten en cultureel erfgoed in één nota. Tijdens de voorbereiding ging de VVSG hierover in gesprek met haar leden, het betrokken kabinet en de Vlaamse administratie.
Het recht op cultuur en de lokale verankering ervan
Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez erkent de vraag van heel wat lokale besturen en wil de afstemming verbeteren tussen lokaal, bovenlokaal en Vlaams beleid op het vlak van kunsten en cultureel erfgoed. Ze erkent de lokale verankering ervan via cultuurhuizen, musea, bibliotheken, residenties, werkplekken en academies. Lokale besturen zijn cruciale partners als het gaat over aspecten als infrastructuur, aanbod of cultuureducatie.
Iedereen heeft recht op cultuur. Dit betekent niet alleen zoveel mogelijk drempels wegnemen, maar ook kansen geven aan cultuur die van onderen uit ontstaat. Het Verenigingsloket verder uitrollen en een vernieuwde UITPAS 2.0 ontwikkelen zijn instrumenten die hier deel van uit maken.
De VVSG volgt samen met de betrokken overheden, dienstverlener publiq en het Netwerk tegen Armoede de evolutie op omtrent deze vrijetijdspas. Een goede samenwerking tussen het departement Cultuur en departement Onderwijs op Vlaams niveau moet leiden tot een stevig aanbod rond kunsten en cultureel erfgoed in het onderwijs. Samen met de lokale besturen beschouwt de Visienota cultuureducatie als een grote toeleider naar cultuurparticipatie.
Bovenlokale samenwerking
Samen met de VVSG en het steunpunt voor bovenlokaal cultuurbeleid OP/TIL, wil Vlaanderen een visie ontwikkelen voor de bestaande subsidielijn van de meerjarige bovenlokale cultuurprojecten. Qua thema zetten die momenteel sterk in op transversale projecten. In de toekomst zouden projecten die inzetten op cultuurspreiding of samenwerking tussen lokale en landelijke organisaties meer aandacht moeten krijgen.
De bestaande intergemeentelijke samenwerkingen rond bovenlokaal cultuurbeleid moeten zich de komende jaren versterken en er komen wellicht tegen de zomer ook een aantal nieuwe samenwerkingsverbanden bij. De voorbije jaren bereidden een aantal steden een dossier voor om zich kandidaat te stellen als Europese Culturele Hoofdstad. Die plannen droegen telkens ook een regionaal aspect in zich. Het Vlaams beleid wil de ervaringen met deze trajecten niet verloren laten gaan.
Steun voor de kernfuncties binnen Cultureel Erfgoed
Achter de schermen bij musea en erfgoedorganisaties beweegt heel wat dat het publiek niet altijd te zien krijgt. Zoals onderzoek naar de herkomst van objecten of maatregelen nemen om ze correct te bewaren. Deze kernfuncties hebben blijvend sterke steun nodig, ook al zijn ze soms minder zichtbaar dan de publiekswerking. De tekst benoemt de knelpunten en kansen voor bewaarcapaciteit (depots) voor erfgoed die ook lokale besturen noemen en wil naar gerichte ingrepen zoeken die tot verbetering leiden. Tenslotte wil Vlaanderen de samenwerking op beleidsniveau tussen onroerend en cultureel erfgoed verder verkennen.
Ruimte voor kunstenaars en makers
Hiermee bedoelt de Visienota zowel mentale ruimte als infrastructuur. De mogelijkheid om in een veilige omgeving cultuur te creëren en beleven bijvoorbeeld. De samenwerking tussen bestaande muziekclubs en hun partnerschap met lokale besturen en de Vlaamse overheid krijgt versterking onder de noemer 'huizen van de muziek'. Samen met festivals worden ze gezien als open plekken waar organisatoren en artiesten de kans krijgen nieuwe zaken te ontwikkelen, uit te testen en te presenteren aan het publiek.
Op het vlak van infrastructuur is er aandacht voor de (tijdelijke) culturele invulling van leegstaande gebouwen en gedeeld gebruik van ruimtes en functies van gebouwen combineren. De huidige subsidies die er zijn voor investeringen op het vlak van infrastructuur verdienen in dit opzicht een aanpassing. Ze kunnen bijvoorbeeld helpen om gebouwen beter geschikt te maken voor gedeeld of tijdelijk gebruik.
Plannen voor een Cultuurcodex
De Vlaamse regelgeving telt meerdere 'sectorale' cultuurdecreten zoals het circusdecreet, het bovenlokaal cultuurdecreet, het decreet sociaal-cultureel werk, het kunstendecreet of cultureel erfgoeddecreet. De voorbije jaren startte de zoektocht naar een betere afstemming tussen de verschillende definities en subsidieregels die hierin voorkomen. De uiteindelijke ambitie is om de aparte regelgeving te integreren tot een cultuurcodex. Dit zou bijvoorbeeld het internationaal beleid op het vlak van kunsten en cultureel erfgoed ten goede komen.
Eén visienota voor twee beleidsdomeinen
In de vorige legislaturen verschenen telkens twee aparte visienota's: eentje voor kunsten en een voor cultureel erfgoed. Beiden domeinen kennen echter best wat gemeenschappelijke thema's. Denk bijvoorbeeld aan de vraagstukken over infrastructuur, leiderschap of spreiding van programma en aanbod. Voor deze editie besloot Vlaanderen om de twee visienota's te bundelen. Een groot deel van de tekst gaat over gedeelde uitdagingen, daarna komen sectorale thema's aan bod.
Tijd voor actie
De visienota raakt heel wat thema's aan over kunsten er erfgoed die spelen bij steden en gemeenten. Ondanks het feit dat lokaal cultuurbeleid sinds 2016 tot de lokale beleidsautonomie behoort, is het belangrijk dat de verschillende beleidsniveaus hierover met elkaar in gesprek zijn. De effecten van het beleid dat ze voeren, is immers op alle niveaus merkbaar. De VVSG kijkt ernaar uit om hier de komende jaren samen aan te werken.
