Bibliotheken zijn een plaatselijke toegangspoort tot kennis, literatuur en cultuur. Ze vormen een basisvoorwaarde om een leven lang te kunnen leren en een open blik op de maatschappij te houden. Sinds dit jaar bestaat er een charter dat houvast biedt om objectief om te gaan met titels waarover controverse kan zijn, of die zelfs kunnen leiden tot censuur. Het is zo opgebouwd dat het bruikbaar is voor elke bibliotheek, ongeacht de grootte van de gemeente of stad.
‘Ik heb zelf een boek gepubliceerd, mag dat opgenomen worden in jullie collectie?’, ‘De collectie is nu toch wel heel eenzijdig samengesteld?’, ‘Dit boek voelt aan als een persoonlijke aanval, waarom staat het in jullie rekken?’ Deze en soortgelijke vragen klinken steeds luider in Vlaamse openbare bibliotheken. Dat maakt het nog belangrijker dat bibliotheken onafhankelijk en doordacht keuzes blijven maken over hun collectie. Het charter Kernwaarden van de collectie openbare bibliotheken van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief en Documentatie (VVBAD) biedt hun een houvast.
Openbare bibliotheken zijn verbindende ontmoetingsplekken waar mensen met verschillende achtergronden samenkomen. Ze streven naar maximale inclusiviteit, maar dat maakt ze ook gevoelig voor weerstand van burgers, lokale besturen, collega’s en maatschappelijke tendensen. Een kerntaak van bibliotheken is een sterke, actuele collectie aanbieden – keuzes maken dus, en die zijn niet altijd evident.
In Vlaanderen ontbreekt een wettelijk kader dat bibliotheken dezelfde bescherming biedt als in bijvoorbeeld Nederland. Net om die reden stelde de VVBAD, de koepelvereniging van bibliotheken in Vlaanderen en Brussel, een charter op. De vereniging brengt bibliotheken samen rond de kennis en ervaring die er in veel lokale besturen zijn. Het charter kan elke bibliotheek helpen bij haar maatschappelijke functie. Elke bibliotheek heeft immers een sterke band met de lokale gemeenschap en kan hierop inspelen. Het geeft hun ook de mogelijkheid om achtergrond te bieden bij vragen waarom bepaalde boeken wel of niet opgenomen worden in de collectie.
Meerstemmigheid is durven aanbieden In een diverse maatschappij zijn er allerlei meningen. De bezorgdheid dat bepaalde controversiële ideeën of sterke politieke, religieuze of morele overtuigingen genormaliseerd worden, wordt regelmatig geuit. Door bezoekers, maar evengoed door collega’s onderling. Ook politieke vragen komen voor, maar echte inmenging is eerder uitzonderlijk. Bij specifieke vragen blijkt vaak dat lokale mandatarissen de verschillende stappen in een doordachte collectievorming niet kennen. Door een open gesprek ontstaat nuance, en net door lokaal te bouwen op een Vlaams sectorcharter, weet je als lokaal bestuur dat je eigen collectie ook degelijk is.
In sommige periodes is het wel nodig om extra aandachtig te zijn. Rond de verkiezingen brengen bibliotheken informatie, maar steeds vanuit een open blik. Een collectie in de kijker zetten die tendensen in de verkiezingsprogramma’s raakt, is objectiever dan één specifieke visie presenteren. Door de meerstemmigheid aan info kan de lener zelf beslissen in welke informatie hij zich wil verdiepen, om zo een eigen mening te vormen.
AI biedt kansen voor efficiëntie en personalisatie, maar over de keerzijde is nog veel onduidelijk. Het geeft perfect tips op maat, maar leidt ook tot vernauwing.
Een andere uitdaging wordt AI (artificiële intelligentie). ‘Het biedt kansen voor efficiëntie en personalisatie, maar over de keerzijde is nog veel onduidelijk. Het geeft perfect tips op maat, maar leidt ook tot vernauwing,’ geeft Wendy Wauters, collectievormer bij Bibliotheken Antwerpen, aan. Een actuele collectie betekent ook mensen toeleiden naar standpunten, ideeën…, ook als het gaat om maatschappelijke thema’s als gender, religie, duurzaamheid en klimaat.
Iedereen auteur
Niet enkel over wat niet in een bibliotheek hoort, zijn de meningen verdeeld. Er zijn ook heel wat aankoopsuggesties. Creatieve lokale auteurs die met passie een boek schrijven en zelf uitgeven, hopen dit vaak ook terug te vinden in de collectie van hun bibliotheek. Tegenwoordig is het relatief eenvoudig om een boek in eigen beheer uit te brengen. Waar vroeger een uitgeverij als kwaliteitsfilter fungeerde, komen er nu ook boeken op de markt die zowel vormelijk als inhoudelijk van mindere kwaliteit zijn. Schrijven blijft een stiel, en een boek en bladspiegel leesbaar maken is minder evident dan vaak gedacht wordt.
Objectief beoordelen wat in de collectie mag is niet altijd evident, daarin hebben net de collectievormers hun expertise. Het is nodig om de beslissing of een boek wordt opgenomen, op een feitelijke manier uit te leggen aan selfpublished auteurs. ‘Auteurs kunnen volhardend zijn. Het vraagt veel tijd en energie om diezelfde discussie telkens opnieuw te voeren,’ vertelt Goedele Schrijvers, bibliothecaris in Lier. ‘Natuurlijk staan we open voor suggesties. Maar het is niet de hardste roeper die bepaalt hoe onze collectie eruitziet.’
Ook hier biedt het charter hulp om helder te communiceren over de wijze van collectievorming. Daarbij weten collectievormers dat ze een strategie toepassen die door de hele sector in Vlaanderen en Brussel gedragen wordt, en die ook gestoeld is op internationale expertise uit de bibliotheeksector. Maar er zijn gelukkig ook af en toe wel parels die opduiken, het is niet altijd nee moeten zeggen.
De kracht van dialoog
Boeken die uitdagen, roepen discussie op. Als je alle titels uitsluit waar controverse rond is, wis je het verleden uit. Censuur duwt mensen daarbij ook richting desinformatie, terwijl bibliotheken juist kritisch burgerschap (willen) stimuleren. Daarom moeten ze de dialoog met hun publiek aangaan. Dat kan door context te bieden, meerdere perspectieven aan te reiken en bepaalde titels niet te mijden, maar net bespreekbaar te maken. Ook de context en plaatsing in de bibliotheek zelf maakt een groot verschil. Welke titels je in een kinderbibliotheek plaatst, wordt op een andere manier bepaald dan in een volwassenenbibliotheek. Kinderen vormen nog hun wereldbeeld, terwijl volwassenen eerder zoeken naar groei en bijsturing van hun kennis.
Onlangs vertelde de Amerikaanse bibliothecaris David Lankes in de podcast De Bieb is meer hoe ze in de Verenigde Staten met censuur omgaan. Bibliotheken die transparant en open communiceren met hun publiek lijken weerbaarder tegen weerstand. De minst bekritiseerde bibliotheken zijn juist degene die in gesprek gaan met hun publiek. Dialoog is de essentie en bibliotheken moeten dus de ruimte en vrijheid krijgen om die te voeren. Maar dat vertrouwen opbouwen vergt tijd. ‘Lankes adviseerde ons om hen als voorbeeld te gebruiken, want als het bij ons ooit zover komt, is het te laat om dan pas te reageren,’ zegt Wendy Wauters.
Expertise en kennis cruciaal
Uit een onderzoek naar de slagkracht van bibliotheken in Vlaanderen, georganiseerd door het BoekenOverleg in 2024, blijkt dat bibliotheken steeds meer opdrachten uitvoeren met steeds minder middelen en een kleiner personeelsbestand. Daardoor staat de cruciale expertise op het vlak van collectievorming onder druk. Het is belangrijk om hier op een doordachte manier mee om te gaan, en als Vlaamse bibliotheken ook inhoudelijk nog meer te delen en samen te werken.
De bibliotheek van vandaag is veel meer dan twintig jaar geleden. Het is belangrijk dat de expertise van het personeelsbestand van een bibliotheek daarin blijft volgen. Dat vergt een goed begrip van de maatschappelijke functies die een bibliotheek vervult, zoals levenslang leren, (digitale) geletterdheid en inclusie, en van de uitdagingen die daarmee gepaard gaan. Hiervoor is brede kennis nodig, ook op het vlak van collectievorming. Want collectievorming is een van de drijvende krachten, een basispijler, van bibliotheken om die brede maatschappelijke rol te vervullen.
Natuurlijk staan we open voor suggesties. Maar het is niet de hardste roeper die bepaalt hoe onze collectie eruitziet.
Investeer in de toekomst van bibliotheken
Minister van Cultuur Caroline Gennez laat onderzoeken hoe de openbare bibliotheken als knooppunt en katalysator tussen de lokale, bovenlokale en Vlaamse cultuurbeleving kunnen fungeren. Daar liggen vele kansen, want in samenwerken zijn lokale openbare bibliotheken van nature sterk. De behoefte aan meer kennisdeling, vorming en samenwerking is groot.
De VVBAD moedigt bibliotheken aan om meer met elkaar in gesprek te gaan, ervaringen te delen en deel te nemen aan opleidingen. ‘Nu houden we veel bordjes in de lucht en is er eigenlijk te weinig tijd voor zulke uitwisseling. Dat is een groot knelpunt in onze sector,’ zegt Goedele Schrijvers. Bibliotheken hebben dus een wettelijk kader, voldoende gekwalificeerd personeel en professionalisering nodig, gekoppeld aan hun maatschappelijke opdracht van vandaag. Deze krijtlijnen moeten wel voldoende ruimte bieden om elk lokaal bestuur op eigen maat hun bibliotheek te doen versterken.
Sinds het charter is er een belangrijke eerste stap gezet in de richting van een open en transparant gesprek over wat de kernwaarden van een collectie zijn. ‘Ik heb het nog niet expliciet hoeven te omschrijven, maar ik hoop dat de context nu beter begrepen wordt,’ zegt Goedele Schrijvers. ‘Nu kunnen we verwijzen naar het charter, dat helpt ons bij discussies,’ voegt Katja Grammens toe, die bibliothecaris is in Sint-Pieters-Leeuw.
‘Bij ons is het charter al opgenomen in beleids- en collectieplannen, al wacht het nog op goedkeuring door het college,’ zegt Nele Anthoons, bibliothecaris in Ninove.
Je lokale bibliotheek versterkt je gemeente
Mensen doen lezen, kinderen meenemen in verhalen zodat ze nieuwe werelden ontdekken, burgers kritisch maken over de informatie die ze krijgen, dat is wat het werk van bibliotheekmedewerkers zo waardevol maakt.
De voorbije jaren zijn bibliotheken sterker gaan inzetten op het bieden van een third place, een veilige plek waar iedereen mag komen. Maar er is ook aandacht voor brede geletterdheid als fundament voor kritisch burgerschap, weerbare jongeren, cruciale taalkennis en de democratiserende rol van bibliotheken.
Blijf dus investeren in je openbare bibliotheek. Je versterkt er de specifieke werking mee, maar tegelijk bied je een unieke plaats voor al je inwoners, ongeacht hun leeftijd, achtergrond, visie. Door te investeren in bibliothecarissen, collectievormers en bibliotheekpersoneel, geef je ze ruimte en expertise zodat ze hun taak volledig kunnen opnemen. Bibliotheken zijn namelijk onmisbare ontmoetingsplekken die verbinding, cultuur en kennis brengen in de lokale samenleving en die heel wat links kunnen leggen naar onderwijs, welzijn, creativiteit. Met sterke bibliotheken wint onze democratie – en ook jouw gemeente – aan slagkracht. —
