Sommige lokale besturen hebben de voorbije jaren een structureel lokaal levensbeschouwelijk beleid ontwikkeld, met specifieke expertise. Andere gemeenten missen daar voorlopig nog een strategie voor en hebben behoefte aan kennisdeling. Wat zijn de huidige vraagstukken en successen van lokale besturen op levensbeschouwelijk vlak?
Voor lokale besturen is het belangrijk een vinger aan de pols te houden bij de geloofsgemeenschappen op hun grondgebied. Het behoort tot hun kernopdrachten. Daarnaast hebben ze een belangrijke adviserende functie bij de erkenning van lokale geloofsgemeenschappen. De VVSG voerde in dat kader onderzoek bij de Vlaamse steden en gemeenten om inzicht te krijgen in hun behoeften.
Eerste vaststelling: praktisch de helft van de 49 lokale besturen die deelnamen aan ons onderzoek, heeft wel eens met polarisatie te maken als gevolg van de komst of de uitbreiding van een gebedshuis in de gemeente. Gebrek aan kennis van de buurt over de geloofsgemeenschap en angst voor parkeeroverlast worden als de belangrijkste oorzaken van polarisatie aangewezen. Polarisatie tussen de geloofsgemeenschap en de andere inwoners leidde in 40% van de gevallen tot concrete incidenten.
Ontmoeting en toenadering
Nog geen vijfde van de ondervraagde lokale besturen heeft ervaring met het organiseren van een buurtoverleg om te depolariseren. 79% geeft aan dat er onvoldoende ontmoetingsmomenten zijn tussen de geloofsgemeenschappen en de andere inwoners van de gemeente. Nochtans kunnen net uit zulke contactmomenten activiteiten ontstaan die inwoners met elkaar kunnen verbinden, zoals opendeurdagen in gebedshuizen of interlevensbeschouwelijke dialoog. Het huidig levensbeschouwelijk beleid van lokale besturen is dus in veel gevallen beperkt. Twee derde van de respondenten gaf aan geen levensbeschouwelijk beleid als zodanig te voeren. Beleid tref je vooral aan in de steden. De speelruimte van een lokaal bestuur kan beperkt zijn; twee derde van de ondervraagden stelt geen middelen of ruimte te hebben om levensbeschouwelijk beleid te voeren buiten de invalshoek van veiligheid of radicalisering. Toch kunnen andere thema’s de sociale cohesie onder inwoners verhogen en indirect ook een positief effect hebben op de lokale veiligheid.
Erkenning
Zo’n thema kan de erkenning van geloofsgemeenschappen zijn. Een erkenning houdt in dat een geloofsgemeenschap een instelling met rechtspersoonlijkheid wordt, die aan verschillende bestuurlijke en financiële verplichtingen moet voldoen. Lokale besturen hebben een adviserende rol bij de erkenning van geloofsgemeenschappen: ze adviseren de Informatie- en screeningsdienst lokale geloofsgemeenschappen (ISD) van het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB). In hun advies beoordelen lokale besturen enkele relevante criteria, zoals de maatschappelijke relevantie, de lokale verankering van de geloofsgemeenschap en de duurzame contacten die er bestaan.
Hoe deze criteria worden ingevuld, hangt af van het levensbeschouwelijk beleid van het lokale bestuur en de relatie met de geloofsgemeenschappen. 60% van de lokale besturen gaf aan bekend te zijn met de voorwaarden en procedures tot erkenning van een geloofsgemeenschap. Dat betekent dat er nog veel ruimte is om hier kennis over te vergaren en idealiter geloofsgemeenschappen te stimuleren erkenning aan te vragen – 31% van de respondenten gaf aan dit graag te willen doen.
Werken aan relaties
De relaties tussen de geloofsgemeenschappen en de lokale besturen laten in veel steden en gemeenten die deelnamen aan de bevraging, nog ruimte tot verdieping. In de provincie Limburg beoordeelt een meerderheid van respondenten de relatie met de geloofsgemeenschappen als voldoende tot zeer goed (62%). In alle andere provincies vinden de gemeenten die relatie voornamelijk oppervlakkig of onvoldoende. Dit is het gevolg van een gebrek aan contact.
Maar 17% van de ondervraagde lokale besturen gaf aan structureel contact te hebben met de geloofsgemeenschappen. 65% van de respondenten zegt er geen vorm van samenwerking mee te hebben. Dit toont aan dat de relaties tussen lokale besturen en geloofsgemeenschappen veelal oppervlakkig zijn. De meest voorkomende oorzaken daarvoor zijn, onder de geloofsgemeenschappen, een gebrek aan tijd of aan interesse die verder gaat dan de eigen achterban en werking. 48% van de respondenten geeft aan dat er moeilijk bereikbare geloofsgemeenschappen zijn binnen hun gemeente. Het gaat dan vaak over geloofsgemeenschappen die in één gemeente wonen maar in een andere gemeente naar een gebedshuis gaan.
Gebouwen en begraafplaatsen
Een goede manier om het contact met lokale geloofsgemeenschappen op gang te brengen en te onderhouden, is een gebedshuis, begraafplaats of andere faciliteiten ter beschikking te stellen. Volgens de bevraging zetten gemeenten in Vlaanderen in hun levensbeschouwelijk beleid vooral in op het beheer van faciliteiten voor geloofsgemeenschappen, zoals de eredienstgebouwen. Lokale besturen gaven in de bevraging aan dat een vergunning verkrijgen de grootste uitdaging is voor een gepast eredienstgebouw, vanwege mogelijke parkeer- of geluidsoverlast en het gebrek aan panden op de privémarkt. Gemeenten wijzen op het feit dat bestaande panden onvoldoende gedeeld worden tussen geloofsgemeenschappen. Daarnaast zegt 50% van de besturen onvoldoende kennis over islamitisch begraven te hebben, terwijl de vraag naar islamitische begraafplaatsen de komende jaren in Vlaanderen zal blijven stijgen.
Religieuze symbolen
Ten slotte worstelen lokale besturen met het beleid omtrent het dragen van religieuze symbolen door ambtenaren. Wat onder eerstelijnscontact met de burger valt en wat niet, is vaak onduidelijk afgebakend. Meer dan de helft van de ondervraagde lokale besturen bevestigde geen beleid te hebben om het dragen van religieuze symbolen te reguleren. Andere hebben een officieel of een gedoogbeleid. Vooral steden hanteren vaker een inclusieve neutraliteit: ze verwachten neutraliteit in handelen, maar laten wel ruimte voor persoonlijke overtuigingen, zoals het dragen van religieuze symbolen. Landelijke gemeenten streven eerder naar exclusieve neutraliteit, waarbij ambtenaren persoonlijke overtuigingen niet zichtbaar mogen uiten tijdens de dienst. Opvallend: 39% van de respondenten weet niet welk beleid de gemeente op dit gebied hanteert. Een verankerd beleid, inclusief dan wel exclusief, zou het dragen van religieuze symbolen in ieder geval beter kunnen reguleren.
VVSG-ondersteuning
De helft van de respondenten heeft aangegeven dat zij graag deel zouden willen uitmaken van een collega-groep Lokaal Levensbeschouwelijk Beleid om ervaringen uit te wisselen. We zien dat de interesse om levensbeschouwelijk beleid verder te ontwikkelen vooral bestaat bij de steden, centrumsteden en gemeenten met economische aantrekking, die vaak een diverse bevolking hebben en al enig beleid op poten hebben gezet. Met de resultaten van dit onderzoek in handen werkt de VVSG door aan de ondersteuning van lokale besturen die levensbeschouwelijk beleid willen opstarten of optimaliseren. Dit kan variëren van het bevorderen van de erkenning en het aanbieden van faciliteiten voor de geloofsgemeenschappen tot samenwerking voor initiatieven gericht op verbinding en interreligieuze dialoog. —
