Zwerfvuil staat hoog op de agenda van gemeenten. Het is ook een grote ergernis bij Vlamingen. Maar zwerfvuilbeleid vraagt voortdurende inspanningen en gaat gepaard met hoge kosten. Producenten mee laten betalen en lokale besturen vergoeden zou veel oplossen. Dat wordt hopelijk vanaf volgend jaar realiteit met de zwerfvuilvergoeding.
Vanaf april 2026 zouden de Vlaamse gemeenten een jaarlijkse vergoeding van 60,94 miljoen euro ontvangen voor zwerfvuilkosten. De Vlaamse regering keurde in juli de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor zwerfvuil voor de derde keer principieel goed. Dit najaar moet de definitieve goedkeuring volgen.
Wie producten op de markt brengt die vaak in het zwerfvuil te vinden zijn, bijvoorbeeld blikjes, plastic voedselverpakkingen of sigaretten, zal hier dankzij de heffing mee voor opdraaien. De vergoeding is bedoeld voor kosten om zwerfvuil op te ruimen, sensibilisering, rapportering en publieke vuilnisbakken. Ook andere overheidsinstanties zoals provincies of Vlaamse agentschappen krijgen een deel van de heffing. Hoeveel elke gemeente zal krijgen is bepaald door een verdeelsleutel die tot stand kwam in overleg met de VVSG, gebaseerd op de zwerfvuilgevoeligheid en de opruiminspanning.
Keuzes voor beter lokaal zwerfvuilbeleid
Lokale besturen moeten zelf kiezen hoe ze de producentenverantwoordelijkheid in de praktijk brengen: er is de financiële optie waarbij de gemeente de zwerfvuilvergoeding jaarlijks op de rekening ontvangt; de andere mogelijkheid is de financieel-organisatorische optie waarbij ze een contract onderhandelt met Fost Plus als vertegenwoordiger van de producenten. Hoe dan ook blijft het belangrijk dat lokale besturen zelf aan het stuur zitten. De strijd tegen zwerfvuil vraagt maatwerk volgens de lokale context. De aandacht moet gaan naar een propere gemeente en niet alleen naar de kostenefficiëntie.
Bij beide opties is intergemeentelijke samenwerking mogelijk. Schaalvergroting leidt soms immers tot betere resultaten. Gemeenten en afvalintercommunales bekijken het best samen waar dit het meest oplevert. Denk aan investeringen in veegmachines of kleinere gemeenten die vragen om ontzorging.
Goed om te weten is dat het Lokaal Materialenplan 2023-2030 verplichtingen oplegt zodra gemeenten de vergoeding ontvangen: een vuilnisbakkenplan hebben, locaties met veel afval op de grond aanpakken en handhaven.
Definitieve goedkeuring laat op zich wachten
Genoeg stof tot nadenken dus om het zwerfvuilbeleid de komende jaren vorm te geven. Voorlopig is het nog wachten op de definitieve goedkeuring. In het regeerakkoord heeft de Vlaamse regering in ieder geval beloofd om de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor zwerfvuil zo snel mogelijk te finaliseren. Maar de producenten blijven zich verzetten en oefenen druk uit. Volgens de Europese richtlijn voor Single Use Plastics had de zwerfvuilvergoeding er trouwens al in 2023 moeten zijn.
