Magazine Lokaal
‘Door de ideologie van Ieder zijn eigen huisje is huisvesting in België een individuele verantwoordelijkheid, en slechte huisvesting een individueel probleem,’ zegt de gedreven onderzoekster Céline Drieskens. ‘Maar huisvesting is een basisrecht. Zonder huisvesting verlies je je toegang tot je economische, politieke en culturele rechten.’ Ze heeft het zelf ervaren: ‘De bewoners van slechte huizen schamen zich, terwijl de overheid zich zou moeten schamen.’
Céline Drieskens doet als doctoraatsonderzoeker van zowel de VUB als de KULeuven een actieonderzoek naar initiatieven die van het individuele woonprobleem een collectief woonrecht maken. Als ervaringsdeskundige maakt ze zelf ook deel uit van initiatieven die de wooncrisis politiek belichten en er een collectief verhaal van maken.
Van 29 maart tot 6 april vindt de nationale Woonactie plaats met betogingen in onder meer Brussel, Luik, Antwerpen, Namen en Charleroi. Dit initiatief vertrekt vanuit de European Action Coalition for the Right of Housing and the City. Net zoals een Klimaatzaak werd in Vlaanderen ook een Woonzaak aangespannen die in juni 2022 ontvankelijk werd verklaard.
‘Tot de jaren zeventig, tachtig heerste nog collectieve schaamte als mensen geen huis vonden, nu niet meer. Door de individualisering van de maatschappij is ook de schaamte over woonarmoede individueel geworden. Wie steunt op de overheid is een sukkelaar of een profiteur. Niet voor je eigen huisvesting kunnen zorgen is je eigen fout. Maar zoals de Amsterdamse professor Cody Hochstenbach zegt: “In schaamte kun je niet wonen.” Mensen schamen zich om de kwaliteit van hun woning, ze schamen zich als ze niet aan de voorwaarden voldoen. Mensen gaan heel geïsoleerd om met hun problemen.’
‘Toch is wonen een recht, verankerd in de Grondwet, het kan dus worden afgedwongen. “Huizen zijn er voor mensen, niet voor de winst,” is terecht de slogan van de woonbewegingen in Nederland. Wonen zou geen koopwaar of handelswaar mogen zijn, maar dat wordt het meer en meer. In België is het nog tamelijk beperkt, al zie je in Brussel en andere grotere steden grote marktspelers opduiken en projectontwikkelaars met gigantische fondsen nauw samenwerken met lokale politici. Terwijl huisvesting een basisrecht is, een toegangspoort tot de samenleving.
Een woning is een hefboom voor emancipatie, een voorwaarde voor een waardig leven. Als je huisvesting niet gegarandeerd is, duurt het lang voor je er weer bovenop komt.
Zonder woning heb je geen toegang tot je economische, politieke en culturele rechten. Een woning is een hefboom voor emancipatie, een voorwaarde voor een waardig leven. Daarom zijn initiatieven zoals Housing First zo waardevol: als je mensen een woning geeft, kunnen ze hun leven weer opbouwen. Als je huisvesting niet gegarandeerd is, duurt het lang voor je er weer bovenop komt.’
‘In Nederland waren er al grote woonbetogingen. In België blijven ze gering, maar dat betekent niet dat er geen probleem is. Ik zat laatst samen met de Braziliaanse professor Raquel Rolnik die woonrapporteur van de VN is geweest: zij was verbaasd dat we in België zo weinig over huisvesting spreken. Omdat huisvesting zo geïndividualiseerd is, is het probleem minder zichtbaar. In Nederland bestaat er meer sociale huisvesting, waardoor het meer een maatschappelijk probleem wordt.’
‘Het is dus nodig de wooncrisis te herpolitiseren. Hiervoor moeten we een aantal mythes doorbreken. Zo is de crisis niet onvermijdelijk, het is geen natuurlijk fenomeen dat op ons afkomt. Integendeel. Ze bestaat al jaren en ze wordt in stand gehouden door een reeks asociale maatregelen.’ ‘De mythe over de zichtbaarheid van de wooncrisis moet er ook aan. Mensen met woonproblemen staan er meestal alleen voor, uit schaamte durven ze niets te zeggen. Wat we horen en zien vormt slechts het tipje van de ijsberg.’
‘Ook de mythe dat de wooncrisis nieuw of tijdelijk is, moeten we doorbreken. Ze is alleen nieuw voor de middenklasse. De crisis voor de armste bevolkingsgroep heeft altijd al bestaan. Ze komt nu meer ter sprake, omdat nu ook de middenklasse de dupe is.’ ‘In Vlaanderen staan zo’n 174.000 huishoudens ingeschreven op de wachtlijst voor een sociale woning, in Brussel meer dan 54.000 huishoudens. Volgens inkomen komt de helft van alle Brusselse huishoudens voor sociale huisvesting in aanmerking, maar slechts 6% kan er wonen.’
‘In België heerst de ideologie van eigen woningbezit. Sinds de Wet-De Taeye van 1948 geeft de overheid massaal fiscale voordelen aan alle mensen die een eigendom verwerven. Hiermee wilden de christendemocraten de mensen in de dorpen houden, dicht bij hun kerktoren, waardoor de familiale waarden zouden overleven. De liberalen wilden dat iedereen zelf verantwoordelijk was voor zijn eigen huis, dat iedereen zijn eigen plan kon trekken en de overheid maar een kleine rol hoefde te spelen. Zo creëer je geen collectief vangnet. Deze politiek wordt tachtig jaar na de oorlog nog altijd onveranderd gehanteerd. Het is een duidelijke keuze. Geen onvermijdelijke. Daarom moet de wooncrisis worden gepolitiseerd, zodat er andere keuzes op tafel komen.’
‘Alternatieve woonvormen hebben een prijzenswaardig opzet. In Brussel krijgen ze in verhouding tot de oplevering van een beperkt aantal projecten, te veel politieke aandacht. Het gaat uiteindelijk maar om een marginale oplossing die snel wordt gerecupereerd door de middenklasse. In Brussel ontstond de eerste Community Land Trust van Europa en stilletjes aan komen wooncoöperaties van de grond. Die laatste worden cultureel nog niet geaccepteerd en ondervinden veel drempels. De bank begrijpt dat eigendomsmodel niet, de lokale overheid evenmin. Zo is domiciliëring een lokale bevoegdheid, maar het is niet vanzelfsprekend om je als individu met anderen in één huis te domiciliëren. Door het statuut van samenwonenden ontvangen mensen minder pensioen of stempelgeld of vallen andere voordelen weg. Ook vergunningen worden ingewikkelder, met gedeelde ruimtes aan bestaande kwaliteitsnormen voldoen ligt niet altijd gemakkelijk.’
Wooncoöperaties worden cultureel niet geaccepteerd en ondervinden veel drempels. De bank begrijpt dat eigendomsmodel niet, de lokale overheid evenmin.
‘Nu krijg je vooral fiscale voordelen bij het verwerven van een eigen huis. Cijfers van 2018 tonen aan dat in Vlaanderen 84 procent van het woonbudget naar private eigendom gaat, 14 procent naar sociale huisvesting en er slechts 2 procent overblijft voor de privéhuurmarkt. Er wordt veel negatiefs gezegd over sociale woningen terwijl er dus maar een beperkt aandeel van het budget aan wordt uitbesteed. Het budget van de socialewoningbouwmaatschappijen krimpt trouwens al jarenlang: er wordt heel traag bijgebouwd en weinig onderhouden of gerenoveerd.
Dat ze daardoor een trekpleister worden voor armoede maakt deel uit van een berekende keuze om slechts de allerarmsten toegang te bieden tot sociale huisvesting. In Vlaanderen zijn maar 6,5 procent van de woningen sociale woningen. Dat is héél weinig, vooral in vergelijking met buurlanden. Door de fusie van de sociale huur- en woonmaatschappijen in Vlaanderen moeten huishoudens zich nu op de eengemaakte wachtlijst opnieuw inschrijven. Waar vroeger nog voeling en politiek ideaal leefde, worden socialehuisvestingsmaatschappijen nu beheerd als een business. Met de fusie staan ze nog verder af van de huurder.’
‘Wie op de private huurmarkt woont, kan op nog minder rekenen. Die is weinig gereguleerd, er wordt gediscrimineerd, de kwaliteit wordt niet gecontroleerd. Als privéhuurder heb je niet veel rechten. En dan zijn er nog de uithuiszettingen. In Brussel waren dat in 2018 elf huishoudens per dag. Waar zijn die mensen beland? Op straat? Bij andere huisjesmelkers? In krotwoningen? En dit terwijl duizenden gebouwen, zowel privé als publiek, leegstaan.
‘De oplossing? Een eigendomsneutraal overheidsbeleid waarbij de Belg niet enkel een baksteen in de maag wordt toegeduwd, maar waar ook (sociaal) huren en coöperatief wonen de nodige steun vinden.’ —
