Zie de mens achter het systeem

Zijn jeugd werd door armoede getekend maar nu schrijft Tim ‘S Jongers verhalen over sociale hulpverlening voor het prestigieuze De Correspondent en is hij een gewaardeerd en veelgevraagd spreker over het thema: ‘Ik heb vaak het idee dat ik achter mijn laptop goed betaald krijg om na te denken en te schrijven. Dat voelt niet echt aan als keihard werken (lacht)’.

‘Trouwens, dat harde werken als uitweg uit de armoede, dat is een mening die door bijzonder weinig data en gegevens wordt ondersteund,’ gaat Tim ’S Jongers door. Op dreef nu: ‘De grootste en meest wijdverspreide misvatting over armoede is dat het de eigen schuld van armen is. Met hard werken kan iedereen aan de armoede ontsnappen, dat soort meningen. Die zijn typisch voor het meritocratisch model waar we in zitten, terwijl in de realiteit een complex van factoren bepaalt of je het al dan niet haalt in de samenleving. 

Dat gaat om structurele factoren zoals ongelijkheid op de arbeidsmarkt of de dikwijls foute aanname dat hard werken tot succes leidt. Je moet dan eerst al het vermogen hebben om hard te kunnen werken. Dat gaat volgens mij vooral om hoogopgeleid te zijn en een goedbetaalde baan te vinden. En omgekeerd: ik zie veel mensen die keihard werken maar weinig verdienen. Uit het raam zie ik vuilnisophalers in de weer. Die werken harder dan ik en krijgen minder betaald. De aanname dat armoede de eigen schuld is, vind ik de grootste misvatting waarmee armen worden geconfronteerd. De focus leggen op het individu dat maar beter zijn best moet doen, maakt je blind voor de structurele factoren van armoede.’ 

Zit die blinde vlek ook in de sociale hulpverlening? Is daar een paradigmashift nodig? 
‘Ik denk dat het belangrijk is dat hulpverleners weten en beseffen hoe ze zijn opgeleid, met name tot iemand die rationeel en probleemoplossend denkt. Je wordt niet per se opgeleid om de persoon achter de problemen te zien. Terwijl alles wat je beslist aan het eind van de rit over echte mensen gaat. Ik pleit ervoor dat we naar die mens kijken, niet alleen naar het technische probleem. En dat je oog hebt voor zijn of haar wensen, want volgens mij heeft iedereen wel dromen en een bereidheid om iets van het leven te maken.’

Hoe kunnen en moeten we beleid beter afstemmen op mensen in armoede? 
‘Je hebt twee bouwstenen nodig. Ten eerste een minimuminkomen om in het dagelijkse bestaan rond te komen. En daarbovenop kun je met allerlei toeslagen en subsidies hun leven comfortabeler maken, maar dan is er de moeilijke vraag of de mensen in armoede wel weten dat ze recht hebben op deze of gene uitkering. Kennen ze de weg? Weten ze waar en op hoeveel ze recht hebben? Kunnen ze die toeslagen gemakkelijk aanvragen? Noem maar op. Je zou een proactieve dienstverlening kunnen organiseren om mensen de weg te wijzen.’

Zie je daar goede voorbeelden? 
‘Onlangs heb ik in Groningen een verhaal gemaakt. Daar krijgen mensen in armoede een jaar lang een buddy toegewezen. Die buddy is eigenlijk een outsourcingbureau. Die gaat mee naar allerlei instanties, bekijkt formulieren, zoekt uit of de betrokkene recht heeft op toeslagen. Die buddy is iemand met ervaring in armoede. Die kent het klappen van de zweep. Dan zie je dat er snel concrete stappen kunnen worden gezet tot ieders tevredenheid, ook van de sociale hulpverleners en natuurlijk de armen zelf die het gevoel hebben er niet meer alleen voor te staan. Het gevoel dat er iemand naast je staat helpt enorm om mensen op korte termijn hun leven weer op orde te krijgen.’

Heb je nog andere tips voor sociaal werkers en hoofden van sociale diensten? 
‘We hanteren al jaar en dag de slogan ‘Eén gezin in armoede, één hulpverlener.’ Toch zie ik in de praktijk dat er rond één gezin vaak, bij wijze van spreken, twintig hulpverleners dansen. Dat kan beter. Anderzijds: hoe meer er uit handen wordt genomen, hoe meer ruimte er komt om aan jezelf te werken. Ik trek vaak de vergelijking met mijn belastingaangifte. Heb ik daar een probleem mee, dan bel ik mijn boekhouder en die regelt dat voor mij. Heb ik een juridisch probleem, dan bel ik mijn advocaat en die lost dat netjes op. Maar als je arm bent, kan je die batterij specialisten niet betalen. Dan moet je het allemaal in je eentje zien op te lossen. Kwetsbare mensen staan sowieso al onder druk. Zoiets komt er dan nog bij.’

Hulpverleners staan op de eerste lijn in armoedebestrijding. Spelen ze hun bevindingen en observaties voldoende door naar het beleidsniveau? 
‘Het punt is toch vooral dat mensen rechten hebben en als je er niet in slaagt om die rechten hard te maken, dan ben je als overheid slecht bezig, toch? Het is echt niet ingewikkelder dan dat. Wanneer mensen recht hebben op toeslagen en uitkeringen, dan is het je plicht als overheid ervoor te zorgen dat ze die centen ook krijgen.’

Maar dat gebeurt lang niet altijd? Hoe vermijd je dat armen niet krijgen waar ze recht op hebben? 
‘Tja, je moet dat proactief aanpakken. Wanneer de Nederlandse belastingdienst weet hoeveel iemand als ik verdient, dan moet die toch ook kunnen uitrekenen hoeveel steun en welke soort steun mensen in armoede kunnen krijgen? Het is een kwestie van prioriteit. Kijk naar de staatsbegroting in Nederland. Het niet-opgenomen geld van sociale toeslagen staat daar brutaal als een van de financiële posten van de overheid. Open en bloot: dit is het totaal aan niet-opgenomen sociale bijdragen. Dat wil dus zeggen dat de overheid ervan uitgaat dat een bepaald percentage mensen de centen waar ze recht op heeft niet vraagt en dus ook niet krijgt. Ik sprak daarover met de bevoegde minister. Die zei zonder blikken of blozen dat hij iedereen wel wil geven waar hij of zij recht op heeft, maar, zo voegde hij eraan toe: ‘Dan heb ik een tekort en is mijn begroting niet in orde.’’

Hoe kunnen we het beleid in het algemeen beter laten aansluiten bij mensen in armoede? 
‘De afstand van het beleid tot mensen in armoede is erg groot. Het beleid blijft toch de zaak van een heleboel hoogopgeleide mensen met goede inkomens die beslissingen nemen over een bestaan waar ze weinig van afweten en waarvan je ziet dat ze ook weinig doen om dichter bij dat bestaan te komen en de mensen leren kennen. Daar zit echt iets fundamenteel fout. Dan zie ik een fikse meerwaarde in een belangenvereniging zoals het Netwerk tegen Armoede. Een belangenvereniging van en voor mensen in armoede, dat hebben wij in Nederland helemaal niet.’

De uitdaging waar we wereldwijd voor staan, is de klimaattransitie. Klimatoloog Hans Bruyninckx stelt (in Lokaal 6) dat armere mensen in dat debat helemaal aan de zijlijn staan. Want het zijn de middenklassers en de rijken die de toelagen opstrijken, die hun Chinese zonnepanelen en peperdure elektrische auto’s gesubsidieerd zien. 
‘Het is tweeledig. Want vaak heb je, vooraleer je subsidies krijgt, een eigen startkapitaal nodig. Je kan wel subsidies krijgen voor een elektrische auto, maar je moet er toch de centen voor hebben. Wat er in principe moet gebeuren, is dat binnen sociale woningbouw of sociale huurwoningen verplichte aandacht is voor ecologische oplossingen. Toen ik in Den Haag mijn woning kocht, duurde het geen week vooraleer er een gemeentelijk ambtenaar langskwam met een pakketje ecologische gereedschappen. Aluminiumfolie voor achter mijn verwarming, een set spaarlampen, tochtstrips, een spaarknop voor de douche, ga maar door. Allemaal gratis (lacht).’

In vele landen gaat de overheid bij geopolitieke crisissen, gekoppeld aan energiecrises, mensen financieel ondersteunen om hun fossiele brandstof te betalen. Zo kan je armen ondersteunen? 
‘Ik zou niets liever wensen dan een lage energiefactuur voor iedereen, want dan komt er meer geld vrij voor andere bestedingen. Maar de ecologische crisis moet onze eerste prioriteit zijn. Fossiele brandstof subsidiëren, is een doodlopend straatje. Al is het wel een beetje wrang dat de ene subsidies krijgt voor zonnepanelen en de ander de raad krijgt om een extra warme trui aan te trekken in de winter (grijnst).’ —