Magazine Lokaal
‘Het gevoel van urgentie voor klimaat en milieu heeft de zaal verlaten’, constateert Diederik Samsom. ‘Maar dat is niet voor het eerst. Dat gevoel van urgentie komt en gaat volgens het humeur van de samenleving. Laat je nooit in de luren leggen door zo’n cyclus, want die bepaalt niet de richting van de toekomst. Die wordt bepaald door de echte trends die de komende tien à vijftien jaar ons leven zullen vormgeven.’
Diederik Samsom begon zijn carrière als fysicus en klimaatactivist. Na zijn werk bij Greenpeace en het duurzame energiebedrijf Echte Energie maakte hij in 2003 de overstap naar de Nederlandse Tweede Kamer. Als fractievoorzitter van de PvdA groeide hij uit tot een van de invloedrijkste politieke stemmen op het gebied van klimaat, energie en sociale rechtvaardigheid. Tussen 2019 en 2024 was hij kabinetschef van Frans Timmermans en diens opvolger bij de Europese Commissie. In die hoedanigheid was hij een van de architecten van de Europese Green Deal. In 2025 publiceerde hij het boek Groene supermacht. Hoe Europa de wereld kan verduurzamen.
‘De eerste trend is de meest existentiële: de klimaatverandering en het biodiversiteitsverlies. Die trend gaat de verkeerde kant op en wetenschappers zien veranderingen die hen uitermate bezorgd maken. De opwarming van de Noord-Atlantische Oceaan bijvoorbeeld resulteert in een snikhete Middellandse Zee, met echte gevolgen voor echte mensen: overstromingen, hittegolven, extreme regenval. Dat zien we eigenlijk overal ter wereld. Het goede nieuws is dat er geen opportunistischere diersoort op aarde bestaat dan de mens. En politici zijn de vertegenwoordigers van die diersoort. Hoe vaker we dus met de gevolgen van deze trend worden geconfronteerd, hoe groter de bereidheid om actie te ondernemen.’
‘De tweede trend stemt optimistischer en is iets waar we trots op mogen zijn. We surfen momenteel op een adembenemende innovatiecurve. Groene technologie ontwikkelt zich sneller dan iemand ooit had durven dromen en zonnepanelen, windenergie en batterijen kennen exponentiële groeicurves. Die innovatiegolf zorgt ervoor dat de race tussen de mens en de klimaatverandering nog niet gelopen is. Misschien maken we nog steeds een kans. En dat hangt vooral af van de derde trend.’
‘Die derde trend is het einde van onze naïviteit. Europa heeft veertig jaar lang vertrouwd op goedkope energie, producten en grondstoffen uit het buitenland. Decennialang slaapwandelden we in de happy clappy global society, waarbij we steeds afhankelijker werden van derden. Voor energie vertrouwden we op Rusland, voor allerlei producten en grondstoffen op andere delen van de wereld. Tot de oorlog in Oekraïne ons wakker schudde. Vandaag beseffen we dat Europa opnieuw zelfstandiger moet worden. Daarom investeren we opnieuw in onze eigen energievoorziening, industrie en strategische autonomie.
‘Die investeringen komen er niet van de ene dag op de andere, maar de marsrichting is duidelijk. Je ziet stap voor stap hoe Europa opnieuw meer controle probeert te krijgen over zijn eigen toekomst. Duitsland wijzigde zelfs de grondwet om ongeziene investeringen mogelijk te maken die de omslag richting autonomie versnellen. Dat gaan we merken in positieve zin. We worden minder afhankelijk van fossiele brandstoffen en bouwen opnieuw aan onze eigen economische en energetische slagkracht. De reden is misschien anders dan vroeger. Vandaag doen we het vooral uit strategisch belang, minder uit klimaatbewustzijn, maar het doel blijft hetzelfde.
Het geld uit het Sociaal Klimaatfonds zal nooit genoeg zijn. Overheden moeten creatief en innovatief genoeg zijn om de verandering ook intrinsieker vorm te geven.
‘Is de evolutie richting klimaatneutraliteit en duurzaamheid daarmee in kannen en kruiken? Zeker niet. De moeilijkste uitdaging is niet het geld of de technologie. De grootste uitdaging zijn wijzelf, de samenleving als geheel. Grote transformaties en industriële revoluties hebben een darwinistisch karakter: ze eindigen altijd met meer geld voor minder mensen. Ze vergroten verschillen en trekken samenlevingen uit elkaar. In Europa zijn we er altijd in geslaagd om die verschillen te dempen en om onze samenleving bij elkaar te houden. Je gaat op aarde geen eerlijker, gezonder, rechtvaardiger of gelukkiger werelddeel aantreffen. Maar deze industriële revolutie richting duurzaamheid belooft wel degelijk de moeilijkste te worden. Omdat het niet alleen over geld gaat. Want ook hoop, optimisme en perspectief zijn vandaag sterk ongelijk verdeeld.’
‘Als mensen het gevoel krijgen dat ze niet meer meetellen, verliezen ze het vertrouwen in de toekomst. Ze haken af, brengen proteststemmen uit. En dan verdwijnt ook het draagvlak voor verandering. Daarom moeten we ervoor zorgen dat iedereen kan deelnemen aan deze duurzame transitie. Daar bestaat geen blauwdruk voor, geen simpele oplossing. Maar er zijn wel voorbeelden ter inspiratie. Ik zag dat in mijn geboortestad Leeuwarden, waar de gemeente in samenwerking met wooncoöperaties de huurwoningen in de armste wijk van het land renoveerde. Die ingreep ging niet alleen over isolatie of warmtepompen en het feit dat de energiefactuur tot nul daalde. Het ging over mensen opnieuw perspectief geven. Mensen het gevoel geven dat ze gezien worden en meetellen. Dáármee begint een rechtvaardige transitie.’
‘Het lokale niveau wint aan belang. De Green Deal (het pakket maatregelen waarmee Europa tegen 2050 klimaatneutraal wil worden, red.) is grotendeels in nationale wetgeving gegoten en nu zijn we in de fase beland waarin steden en gemeenten aan zet zijn. Europa kan normen vastleggen voor auto’s, industrie of toestellen. Maar het verduurzamen van onze woningen en wijken, van ons gedrag en onze leefomgeving: dat gebeurt lokaal. Als klimaatbeleid leidt tot comfortabelere woningen, lagere energiefacturen en aangenamere buurten, dan wordt duurzaamheid geen verhaal van opoffering meer, maar van vooruitgang. Maar belangrijker nog dan dat financiële of technische aspect is dat je de verandering ook sociaal maakt, dat je iedereen betrekt. Het geld uit het Sociaal Klimaatfonds zal nooit genoeg zijn. Overheden moeten creatief en innovatief genoeg zijn om de verandering ook intrinsieker vorm te geven. Het verduurzamen van een wijk betaalt zichzelf terug. Maar er is soms moed voor nodig om nieuwe modellen te ontwikkelen of om te durven experimenteren.
Blijf weg van die waan van de dag en vertaal het klimaatbeleid naar de concrete belevingswereld van gezinnen en huishoudens.
‘Ik denk dat gemeenten iets beter bestand zijn tegen de waan van de dag, de heiigheid van de tijdsgeest. Nationale politici rennen van crisis naar crisis. Op lokaal niveau kun je volgens mij rustiger werken. Ik zou lokale beleidsmakers dus aanraden om een beetje weg te blijven van die waan van de dag en om het klimaatbeleid te vertalen naar de concrete belevingswereld van gezinnen en huishoudens. Voor hen is het einde van de maand een veel concretere deadline dan 2030 of 2050. Maatregelen als ETS2, die de CO2-uitstoot van gebouwen en transport viseert, kunnen helpen omdat ze de prikkel om te verduurzamen verleggen van de huishoudens naar de leveranciers. Dat Europa de volgende jaren ook meer gaat investeren in de eigen maakindustrie en grondstoffenwinning, kan eveneens kansen creëren voor lokale overheden.’
‘Tegelijk mogen we de biodiversiteit niet vergeten. De biodiversiteitscrisis die we nu veroorzaken, is minstens even fundamenteel als de klimaatcrisis, maar krijgt vandaag veel minder aandacht. Ik ben daar bezorgd over. Biodiversiteit was de tweede pijler van de Green Deal, naast klimaat en energie. Maar we zijn er niet in geslaagd om die stevig genoeg te verankeren. Daardoor zien we vandaag dat natuurbeleid sneller wordt afgezwakt en onder druk komt te staan. Als er opnieuw een golf van klimaat- en milieubewustzijn komt, moeten we biodiversiteit vanaf de eerste minuut centraal zetten.’
‘Klimaatverandering zal nog lang een realiteit blijven. Maar de innovatie versnelt, Europa investeert opnieuw in zijn eigen toekomst en lokale besturen kunnen de verandering tastbaar maken voor mensen. Ik weet niet wanneer het er komt, en wie er zal voor zorgen. Maar ik ben er zeker van dat milieu en klimaat op een dag opnieuw hét onderwerp van gesprek zal zijn aan de keukentafel. En bijgevolg ook opnieuw de politieke agenda zullen domineren.’ —
