Arbeidsmatige activiteiten in zorg en welzijn: kwetsbare mensen nieuw perspectief geven

Voor sommige mensen is een sollicitatiegesprek al een berg waar ze amper overheen raken. Anderen willen zeer graag werken maar botsen op mentale kwetsbaarheid, een ongeval, een onstabiele thuissituatie, mobiliteitsproblemen of een gebrek aan ritme. Lokale besturen kennen de verhalen en weten dat deze mensen nood hebben aan structuur, vertrouwen en een haalbaar perspectief. In Zuid-West-Vlaanderen bouwt ZOWE (Zorgzaam Werk) samen met OCMW’s in dat verband aan arbeidsmatige activiteiten: als opstap naar duurzame tewerkstelling, maar ook als zinvolle oplossing op langere termijn wanneer een reguliere job, tijdelijk of definitief, niet haalbaar is.

Het samenwerkingsverband ZOWE is één schakel in een breder continuüm richting participatie en werk. Wat hun aanpak sterk maakt, is dat ze samen met zusterorganisaties een breed spectrum aanbieden. Binnen dezelfde ‘familie’ liggen doorstroomkansen naar het maatwerkbedrijf WAAK, met uiteenlopende werkvloeren, en naar De Branding, een centrum voor begeleid wonen en zorg voor ruim 450 personen met een beperking. Daardoor kan ZOWE echt vertrekken vanuit de mogelijkheden van de persoon en stap voor stap opbouwen, in een tempo dat haalbaar blijft.

De persoon heeft het stuur in handen 

Het vertrekpunt is eenvoudig: de cliënt houdt regie over het eigen traject. Tijdens een intakegesprek samen met de coördinator en de doorverwijzer (OCMW, VDAB, GTB of een andere partnerorganisatie zoals een BUSO-school, psychiatrische voor ziening, justitieel welzijnswerk) worden mogelijkheden verkend, interesses besproken en een startdatum gezocht. Ook randvoorwaarden komen meteen op tafel. Zo zijn mobiliteit, kinderopvang, draagkracht en uurroosters geen details, maar voorwaarden om te kunnen slagen.

Die regie gaat ver. De cliënt maakt keuzes over wat ‘arbeid’ betekent, welk werkrooster haalbaar is, welke activiteit aansluit bij talenten, en welke context helpt om het vol te houden. Tegelijk bouwt ZOWE aan duidelijke wederkerigheid: op basis van vertrouwen groeit het engagement en de inzet, en die inspanningen worden beloond. Wie zich engageert, krijgt perspectief en een plek waar hij of zij kan groeien.

Opstap en duurzame bestemming 

ZOWE zet in op arbeidszorg (arbeidsmatige activiteiten) over het volledige spectrum. Voor een grote groep is arbeidszorg een opstap: mensen bouwen ritme, werkattitude en zelfvertrouwen op en groeien door naar tewerkstelling in maatwerk of regulier werk. Voor anderen is arbeidszorg net een duurzame oplossing: zinvolle, onbezoldigde arbeid wanneer een reguliere job niet (meer) mogelijk is, bijvoorbeeld door psychosociale of mentale problemen, of na een ongeval. Daartussen zitten veel trajecten die bewegen met herstel en stabiliteit. ‘Voor sommigen is arbeidszorg een brug, voor anderen een bestemming,’ vat ZOWE-coördinator Lieven Trioen samen. ‘Onze opdracht is het tempo en de richting te laten aansluiten bij de mens.

Werk dat ertoe doet 

Het aanbod is veelzijdig, precies om mensen te kunnen inzetten op hun beste capaciteiten en interesses. ZOWE startte ooit op met een tuinbouwactiviteit en groeide vandaaruit geleidelijk naar een breed aanbod van activiteiten, op negen verschillende werkvloeren. Er is ZOWE Wasserij, die met het wassen van textiel logistieke dienstverlening biedt voor de bewoners van De Branding en voor externe partners (zoals Ijsboerke). Ook binnen De Branding maakt ZOWE Fresh dagelijks tot 110 liter verse soep en gebeurt er allerlei logistieke ondersteuning.

Broodje ZOWE zorgt dagelijks voor verse belegde broodjes voor de personeelsleden van WAAK en De Branding. ‘Brood en zo’ zorgt voor gezonde lekkere boterhammen voor de scholen in de buurt. Zo genieten dagelijks 280 kinderen die er nood aan hebben, van een gezonde maaltijd, gekoppeld aan de voedselbank en andere lokale initiatieven. ZOWE wash&co verzorgt dan weer een wasservice, aangevuld met demontage- en recyclage-activiteiten en het opknappen van werkstoelen. 

ZOWE Elektro is vooral een opleidingsvloer waar gefocust wordt op doorstroom naar de afdeling elektrische bedrading in WAAK. Ook ZOWE groen en ZOWE metaal leggen vooral de nadruk op doorstroom naar betaald werk. ZOWE montage en verpakking verpakt hoofdzakelijk textiel en doet aan verhuur en reiniging van herbruikbare bekers. Een doorstroomtraject naar werk duurt gemiddeld ongeveer vijf maanden.

Drie pijlers 

De werking van ZOWE steunt op drie pijlers: activering, trajectbegeleiding en doorstroom. ‘Het is belangrijk om als aanbieder een keuze-aanbod te hebben en kort op de bal te spelen,’ zegt Lieven Trioen over de eerste pijler. ‘We hanteren een eenvoudige aanmeld- en opstartprocedure, zonder een diepte-onderzoek te starten rond de kandidaat. We leren elkaar vooral kennen door samen te werken. Activering is ook het mentale proces waarbij iemand opnieuw leert denken in mogelijkheden: wat wil ik, wat kan ik vandaag, en wat is een haalbare eerste stap?’

Trajectbegeleiding gebeurt bewust op afzonderlijke AMA-werkvloeren, niet meteen op een economische productiewerkvloer. Voor veel deelnemers is die drempel in het begin te hoog. Aparte ateliers, een eigen locatie en intensieve begeleiding maken een individuele aanpak mogelijk en verhogen de slaagkansen.

Doorstroom is het derde anker: mensen moeten perspectief voelen. Dat kan richting regulier werk, maar ook richting WAAK of andere stappen binnen het netwerk. Doorstroom groeit vanuit wederzijds engagement en opgebouwde werkattitude, niet vanuit druk. ‘Negen op de tien mensen die hier instappen, willen heel graag een reguliere job, en dat lukt ook vaak, dankzij inzet, maatwerk en doorzettingsvermogen,’ zegt Lieven Trioen. ‘Voor wie nog niet klaar is bieden we een duurzame dagtaak en opnieuw het gevoel nuttig te zijn.’

Cijfers en succesfactoren 

ZOWE werkt met verschillende vormen van arbeidsmatige activiteiten, elk met een eigen profiel en drempel (zie ook kaderstuk). In AMA sociale economie zijn binnen ZOWE 45 personen actief. ZOWE is daarnaast penhouder in een partnerschap waarbij nog twee organisaties samen een 25-tal mensen tewerkstellen binnen AMA sociale economie. 

In AMA welzijn, de laagdrempeligste vorm met minder uren en een sterke focus op welzijnsaspecten, zijn 56 personen actief. Ongeveer één op drie toeleidingen gebeurt via OCMW’s uit de buurt. Die samenwerking verloopt bijzonder goed en vormt een belangrijke succesfactor. ZOWE kan rekenen op toeleiding vanuit vijftien grotere (Kortrijk, Harelbeke en Menen) en kleinere OCMW ‘s. Er worden intussen wel vijf personen per week toegeleid, wat zeer veel is. Het maakt dat het aanbod van werkplekken verzadigd geraakt en de wachttijden oplopen.

Van de 150 personen in deze trajecten zal ongeveer de helft doorstromen naar reguliere arbeid. In dit segment zit dus zeker ‘rotatie’, wanneer iemand een opleiding heeft afgerond en doorstroomt, komt er terug plaats en begeleiding vrij. Dit betekent dat zo’n 75 kwetsbare personen niet klaar zijn voor een reguliere job. Zij vinden hier een duurzame dagtaak en voelen zich weer nuttig, maar kunnen de stress en druk van een reguliere economische werkvloer niet (meer) aan. 

De begeleiding en omkadering bij ZOWE bestaat uit vijftien medewerkers, traject- en werkvloerbegeleiders.

Jonge schoolverlaters opnieuw in beweging 

ZOWE begeleidt ook jongeren die na school, of het niet-beëindigen van hun opleiding, niet aan de slag raken. Na een lange periode thuis verliezen ze vaak de moed, en zelfs hun dag-nachtritme. Via haalbare werkstappen, begeleiding en structuur bouwen ze opnieuw werkattitude op. Voor veel lokale besturen is dit een cruciale groep: vroeg ingrijpen voorkomt langdurige inactiviteit en isolement.

OCMW, sterke partner in doorverwijzing en indicering 

De samenwerking met OCMW ’s werd het voorbije jaar duidelijk intensiever. Dat vertaalt zich in meer doorverwijzingen, want ZOWE biedt activering op maat, een werkvloer met begeleiding en een springplank naar betaald werk. ZOWE bekommert zich om uiteenlopende profielen: laag- of niet-geschoolde mensen met een migratieachtergrond en taalachterstand, soms met traumatische ervaringen, maar evengoed om autochtone mensen met een psychosociale belasting.

Ook in de indicering (proces van vaststelling van de behoefte aan werkondersteunende maatregelen, red.) is de samenwerking intens. OCMW’s leveren waardevolle informatie aan en werken nauw samen met ZOWE om dossiers zorgvuldig te onderbouwen. Zeker nu het vierogen-principe wegvalt en OCMW ‘s als gelijkwaardige partners een indicering kunnen afronden, biedt een gedeelde verantwoordelijkheid en engagement kansen.

Hoe knelpunten wegwerken? 

De toeleidingen stijgen, indiceringen laten langer op zich wachten (onder meer via VDAB, zeker bij collectief maatwerk) en werkplekken zijn niet onbeperkt. Dat betekent dat iemand soms tot drie maanden wacht om te kunnen starten. ZOWE wil die wachttijd liever terugbrengen naar vier tot zes weken, zodat motivatie en ritme niet verloren gaan.

ZOWE ziet meerwaarde wanneer OCMW ’s, zeker de grotere, zich specialiseren in indicering. Daarnaast klinkt een pleidooi om automatische rechten richting sociale economie voor goed afgebakende doelgroepen toe te kennen via bestaande organisaties (zoals OCMW’s of mutualiteiten). Vroeger verliep dat vlotter en meer in het voordeel van de cliënt, vandaag is een snelle of automatische toeleiding eerder de uitzondering. In een context waarin de werkloosheid in de tijd wordt beperkt, is een mentaliteitswijziging nodig: maak de toegang tot werk en activering sneller en eenvoudiger, in plaats van moeilijker via enge procedures. Anders begint iedereen beschuldigend naar elkaar te kijken – de sector sociale economie, lokale besturen en Vlaamse overheid, RVA en VDAB – en geraakt de cliënt als mens niet vooruit.

Ook maatwerkbedrijven staan voor uitdagingen en zullen zich moeten blijven vernieuwen. Afzonderlijke werkvloeren met degelijke begeleiding, weg van productiedruk, zijn vaak een noodzakelijke brug naar duurzame tewerkstelling. Dat vraagt schaalgrootte, of sterke samenwerking in een keten van voor- en natrajecten bij andere partners voor andere treden op de participatieladder. Tot slot helpt versnippering nergens: tussen beleidsdomeinen, ministers, maatregelen en organisaties maakt ze trajecten complexer dan nodig. 

Wat ZOWE toont, is dat werk kan passen en terug perspectief biedt, soms stap voor stap, maar vaak duurzaam en effectief. Lieven Trioen: ‘Het geeft enorm veel voldoening om te zien dat een positief traject bij ZOWE ook echt iets oplevert. Wie het traject succesvol doorloopt, krijgt altijd een betaalde job bij WAAK. Zo zijn in tien jaar tijd al 300 mensen doorgestroomd naar betaald werk.’ —

Vlaanderen lanceert een oproep voor arbeidsmatige-activiteitentrajecten. Naast 171 trajecten voor maatwerkbedrijven, komen er proeftuinen (60 trajecten) met welzijns- en zorgorganisaties om het gebruik van externe werkposten te exploreren, en om de brug tussen AMA WVG en AMA SEC te faciliteren. OCMW ’s komen in aanmerking. Lees meer via www.vvsg.be/oproep-amase