Hoe kunnen lokale besturen hun gebouwen energiezuinig maken en tegelijk toekomstgericht investeren? Steven Hendrickx (IOK), binnen het EFRO-project Stroommakelaar Kempen betrokken bij lokale energietrajecten, en schepenen Filip Verrezen (gebouwen en monumenten) en Clyde Tai-Apin (milieu en klimaat) van de gemeente Westerlo delen inzichten en bespreken de obstakels en kansen.
Lokale besturen beheren een divers en vaak verouderd patrimonium, met grote energetische uitdagingen tot gevolg. Die hangen samen met drie specifieke kwesties. De eerste is de omvang van het patrimonium. Zelfs na renovatiewerken en met geschikte installaties hebben gemeenten soms niet eens de tijd om het energieverbruik van hun gebouwen adequaat op te volgen. Zo blijven de energiekosten hoog, ook al is een gebouw technisch in orde.
Een tweede lastige kwestie is het oneigenlijk gebruik: gemeentegebouwen worden vaak ingezet voor andere functies dan die waarvoor ze ontworpen zijn. En dat heeft zo zijn gevolgen, weet Steven Hendrickx: ‘Denk maar aan een trage verwarmingsinstallatie in een lokaal dat maar één keer in de week wordt gebruikt.’
En dan zijn er nog de erfgoedgebouwen. Enerzijds zijn duurzame renovaties vaak duur, wat tot uitstel leidt. Anderzijds bots je op technische beperkingen, zeker als je wilt overschakelen op hernieuwbare energie. Dan moet je geval per geval een geschikte oplossing zoeken.’
Maar moeilijk gaat ook, en de gemeenten kunnen er ook niet onderuit. De verplichtingen stapelen zich intussen op: EPC NR, PV-verplichting, Europese klimaatdoelen… Besturen voelen de urgentie zelf ook. Veel gemeenten geven hun gebouwenpatrimonium een prominente plek in hun meerjarenplanning. Die aandacht is essentieel om strategische keuzes te kunnen maken in de gebouwenportefeuille.
In het werkgebied van IOK kunnen de lokale besturen steun krijgen van de Stroommakelaar, de organisatie waarvoor Steven Hendrickx werkt. ‘We werken volledig op maat van de gemeente: van behoefteanalyse tot vastgoedstrategie, van monitoring tot collectieve warmteprojecten. We helpen hen hun vragen aan te scherpen en halen er eventueel externe partners bij. We kennen de context en de mensen. Daardoor kunnen we snel schakelen en multidisciplinair werken.’
Inventaris
Even naar de gemeente Westerlo, voor een gesprekje met schepen Filip Verrezen van Gebouwen en Monumenten en zijn collega van Milieu en Klimaat Clyde Tai-Apin.
Westerlo beheert zo’n 75 gebouwen in alle soorten en formaten. De gegevens over onder meer energieverbruik, toekomstige en huidige staat van elk gebouw zitten in een centrale inventaris voor gemeente, OCMW en AGB. Voor het project ‘Toekomstplan openbare gebouwen’ wordt die nu aangevuld met informatie over bezetting, onderhoudskosten en EPC’s. ‘De eerste stappen naar een strategisch vastgoedplan voor alle gebouwen waarvoor de gemeente formele verantwoordelijkheden draagt, zijn gezet,’ aldus Clyde Tai-Apin. ‘De aandacht gaat naar leegstaande gebouwen, multifunctioneel gebruik, herbestemming van kerken en investeringen in functie van de EPC-labelverplichting. Gebouwen in erfpacht vallen buiten het plan.’
‘Vooral de oudere installaties en gebouwschillen vormen energetische knelpunten, zeker bij intensief gebruikte gebouwen,’ licht Filip Verrezen toe. ‘Je kunt er niet zomaar ingrijpen zonder de werking te verstoren. We moeten dan ook nog tegelijk voldoen aan wettelijke verplichtingen én het gebruikerscomfort verbeteren. Een objectieve, evenwichtige strategie is nodig om alle gebouwen naar een hoger niveau te tillen. Ook praktisch vergt het planning en coördinatie om de beschikbare capaciteit efficiënt in te zetten.’
Impact Vlaamse en Europese regelgeving
De PV-verplichting is in Westerlo niet echt voelbaar. In het gebouwenpark zit maar één campus waar deze verplichting voor 2025 van toepassing is. Een aanzienlijk dakdeel van die campus is al vernieuwd om er in 2025 zonnepanelen op te plaatsen en zo de deadline van 1 april 2026 vlot te halen.
De EPC-verplichtingen wegen zwaarder. De meeste gebouwen zijn publieke gebouwen die al vanaf 1 januari 2028 5% hernieuwbare energie moeten gebruiken. ‘Westerlo is zich bewust van de gewichten op duurzame elektriciteit (8%) en duurzame warmte (92%),’ zegt Clyde Tai-Apin. ‘Het verliest daarom – in functie van dat verplichte energielabel E – zeker isolatie en warmtepompen niet uit het oog.’
Het bestaande vastgoedplan vormt de inhoudelijke basis waarop een interne werkgroep jaarlijks haar keuzes baseert om vooruitgang qua EPC-eisen te boeken. Het plan wordt niet bij elke beslissing expliciet geraadpleegd, maar het biedt wel het kader om prioriteiten te stellen. Die planning wordt ook naast aanpassingen van het meerjarenplan gelegd en tot nu toe zijn de nodige budgetten altijd gereserveerd. Al is geld vinden niet simpel, merkt Clyde Tai-Apin op. ‘De flessenhals zit bij de uitvoering: beperkte financiële ruimte én capaciteitsproblemen bij aanbestedingen en opvolging. We doen wat mogelijk is, stapsgewijs en met een doordacht plan. De Stroommakelaar biedt daarbij een extra laag. Het elektriciteitsverbruik is in elf gebouwen onder de loep genomen. Minder verbruik betekent een lagere factuur, en dus meer financiële marge voor investeringen in hernieuwbare energie zoals zonnepanelen en energiedelen.’
De daling in elektriciteitsverbruik draagt ook rechtstreeks bij aan de doelstellingen van het Lokaal Energie- en Klimaatpact (LEKP). ‘In rapportages over CO2 zien we daar helaas niet altijd de resultaten van, omdat de uitstoot doorgaans bij de elektriciteitsproducent berekend wordt en dus niet bij de lokale verbruiker. Daarom blijft het belangrijk om ook te kijken naar de daling in primair energieverbruik.’
Samen wijzer
De voordelen van intergemeentelijke ondersteuning zijn groot, beseffen ze in Westerlo. De gemeente was trouwens een van de twee pioniers in het project Stroommakelaar van IOK. Intussen nemen veel meer Kempense gemeenten en steden deel. ‘We beschouwen ons dus graag als toonaangevende en inspirerende gemeente,’ lacht Filip Verrezen. ‘Maar in alle ernst, zonder die samenwerking zouden we dit niet in eigen beheer kunnen uitvoeren. Alles vergt immers expertise en tijd. Dankzij IOK krijgen we gerichte adviezen en leren we van andere gemeenten. Bovendien blijft het bij de Stroommakelaar niet bij meten: er volgt ook effectieve actie.’
Met een jaarlijkse reeks maatregelen werkt Westerlo nu voort aan een fossielvrije toekomst. ‘Die zijn afgestemd op de energiedoelstellingen van 2028 én 2050,’ rondt Filip Verrezen af. ‘Tegelijk willen we scherper kijken naar het gebruik en de kostenefficiëntie van ons gebouwenpark. We behandelen nu elk gebouw, omdat ze allemaal onder de verplichtingen vallen. Maar als we er een afstoten, winnen we op meerdere fronten: meer financiële en praktische ruimte, minder verplichtingen, en sneller richting klimaatdoelstellingen.’
Het belangrijkste advies voor andere kleinere gemeenten? Begin met een volledige inventarisatie, klinkt het eensgezind. Breng energieverbruik en verplichtingen per gebouw in kaart. Zo wordt keuzes maken en acties plannen veel gemakkelijker. —
De VVSG heeft een overzichtelijke tijdslijn uitgewerkt met de aankomende verplichtingen voor het lokale patrimonium. Schrijf je in: Op 12 september staat de Energieke Vrijdag in het teken van patrimoniumuitdagingen. Stroommakelaar Kempen wordt gerealiseerd met steun van EFRO City of Things, Vlaanderen en provincie Antwerpen.
