Toegankelijkheid van erfgoed en historische gebouwen in Tongeren-Borgloon
Tongeren-Borgloon toont dat ook erfgoed en historische gebouwen toegankelijker kunnen worden zonder hun erfgoedwaarde te verliezen. Bij de restauratie en ontsluiting van onder meer het stadhuis, de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, het Teseum en de belforttoren werd gezocht naar slimme, respectvolle oplossingen: liften, aangepaste circulatie, aangepast sanitair, rustpunten en duidelijke communicatie.
Inhoud van deze pagina
Algemene gegevens
Grote Markt
3700 Tongeren-Borgloon
België
Wat is er gebeurd?
In Tongeren werd bij verschillende erfgoedprojecten bewust gezocht naar manieren om historische gebouwen toegankelijker te maken. Het gaat niet om één geïsoleerde ingreep, maar om een reeks oplossingen in gebouwen met een hoge erfgoedwaarde.
Bij de restauratie van het stadhuis was de opdracht dubbel: het gebouw in ere herstellen én toegankelijk maken. Het gelijkvloers en de verdiepingen waren vroeger niet goed met elkaar verbonden. De trouwzaal en feestzaal waren enkel bereikbaar via een stenen buitentrap. Door de lift strategisch in het gebouw te plaatsen, konden de verschillende niveaus beter bereikbaar worden gemaakt. Ook het sanitair werd vernieuwd, met aangepast sanitair in een nieuw volume in de gewelfde ruimtes.
Ook in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek en het Teseum werd gezocht naar oplossingen op maat. De ondergrondse archeologische site onder de basiliek bevat resten uit verschillende periodes, waaronder Romeinse resten en Merovingische graven. Die site is door haar smalle doorgangen, paadjes en trappen niet volledig rolstoeltoegankelijk. Daarom werd sterk ingezet op duidelijke communicatie, beleving en interpretatie. Licht, maquettes, multimedia, videoschermen en verschillende parcours voor kinderen, jongeren en volwassenen helpen bezoekers om het complexe verhaal te begrijpen.
Bovengronds is een groot deel van het Teseum wel toegankelijk. De romaanse kloostergang, kloostertuin en schatkamer zijn beter bereikbaar. Er werd een centrale lift geplaatst in de vroeg-romaanse toren, waardoor bezoekers naar het onthaal en de verschillende niveaus kunnen. In dit deel is ook aangepast sanitair voorzien. Objecten zijn dichterbij te bekijken via onderrijdbare presentatiemeubels, en teksten zijn opgesteld met aandacht voor voldoende lettergrootte en contrast.
De belforttoren van de basiliek werd eveneens ontsloten voor bezoekers. Een lift was daar niet mogelijk, onder meer door de historische structuur, de beiaard en de erfgoedwaarde van het gebouw. Daarom werd gezocht naar andere toegankelijkheidsverbeteringen: vaste leuningen op verschillende hoogtes, rustplekken, betere trappen met bordessen, verlichting en een aangepast bezoekritme via tijdssloten zonder druk om snel terug buiten te zijn. Voor bezoekers die de toren of ondergrondse site fysiek niet kunnen bezoeken, is er een virtuele tour.
Waarom?
Historische gebouwen en monumenten zijn vaak moeilijk toegankelijk. Ze hebben veel niveauverschillen, smalle doorgangen, trappen, gewelven, kwetsbare structuren en beschermde erfgoedelementen. Daardoor lijkt toegankelijkheid soms moeilijk te verzoenen met erfgoedzorg.
Tongeren-Borgloon vertrok vanuit een andere houding: restauratie en toegankelijkheid hoeven elkaar niet uit te sluiten. Door creatief te ontwerpen en toegankelijkheidsexpertise vroeg te betrekken, kunnen erfgoedgebouwen stap voor stap bruikbaarder worden voor meer mensen.
De praktijk wil bovendien duidelijk maken dat toegankelijkheid meer is dan fysieke toegang. Als een plek niet volledig rolstoeltoegankelijk kan worden gemaakt, blijven communicatie, beleving, virtuele toegang, duidelijke informatie, rustpunten en begeleiding belangrijk. Zo kunnen ook bezoekers die bepaalde delen niet fysiek kunnen betreden, toch een deel van het erfgoedverhaal beleven.
Het beoogde resultaat
De praktijk wil erfgoed toegankelijker maken voor inwoners, bezoekers en toeristen met uiteenlopende noden. Mensen met een fysieke beperking, ouderen, gezinnen met kinderwagens, bezoekers die moeilijk trappen nemen en mensen met nood aan duidelijke informatie moeten de historische gebouwen beter kunnen bezoeken.
Tegelijk wil de praktijk de erfgoedwaarde bewaren. De ingrepen moeten respectvol geïntegreerd worden in de historische context. Toegankelijkheid wordt dus niet gezien als een aantasting van erfgoed, maar als een manier om het erfgoed met meer mensen te delen.
De aanpak draagt ook bij aan een ruimer toeristisch en cultureel aanbod. Tongeren-Borgloon profileert zich als erfgoedstad waar bezoekers met verschillende noden vooraf beter kunnen inschatten wat toegankelijk is, welke hulpmiddelen aanwezig zijn en welke alternatieven er zijn wanneer een fysieke toegang niet mogelijk is.
Wat waren de uitdagingen?
Een eerste uitdaging is de spanning tussen erfgoedbehoud en hedendaagse toegankelijkheidsnormen. In een historisch gebouw kan men niet zomaar muren verplaatsen, hellingen aanleggen of liften plaatsen zonder rekening te houden met de erfgoedwaarde.
Een tweede uitdaging zijn de vele niveauverschillen. Zowel in het stadhuis als in de basiliek en het Teseum moesten ontwerpers zoeken naar de meest strategische plek voor liften, trappen en circulatie.
Een derde uitdaging is dat niet alles integraal toegankelijk kan worden. De ondergrondse archeologische site en de belforttoren blijven moeilijk of niet toegankelijk voor mensen met beperkte mobiliteit. De praktijk toont dat het belangrijk is om daar eerlijk over te communiceren en tegelijk alternatieven te voorzien, zoals multimedia of virtuele beleving.
Ook de leesbaarheid van complexe erfgoedsites is een uitdaging. Onder de basiliek komt een gelaagde geschiedenis samen van Romeinse, Merovingische, Karolingische, Ottoonse, Romaanse en Gotische perioden. Zonder heldere interpretatie kan zo’n plek verwarrend zijn. Daarom is toegankelijke communicatie minstens even belangrijk als fysieke toegankelijkheid.
De succesfactoren
Een belangrijke succesfactor is de creatieve ontwerpbenadering. De oplossingen vertrekken telkens vanuit de eigenheid van het gebouw. De lift in het stadhuis werd slim geïntegreerd in de bestaande structuur. In het Teseum werd een vroeg-romaanse toren gebruikt om verschillende niveaus toegankelijk te maken. In de belforttoren werd, waar een lift niet mogelijk was, gewerkt met rustpunten, leuningen, licht en een aangepast parcours.
Een tweede succesfactor is de samenwerking met toegankelijkheidsexperten. Door Inter te betrekken, werden de mogelijkheden en beperkingen vanuit gebruikersperspectief bekeken.
Ook de combinatie van fysieke en inhoudelijke toegankelijkheid is sterk. Toegankelijkheid gaat niet alleen over binnen geraken, maar ook over begrijpen, beleven en deelnemen. Daarom zijn multimedia, maquettes, grote en contrastrijke teksten, kinder- en jongerenparcours en virtuele tours belangrijk.
De praktijk is ook sterk omdat ze realistisch communiceert. Niet elk deel van het erfgoed is volledig toegankelijk. Door duidelijk te benoemen wat wel en niet kan, kunnen bezoekers hun bezoek beter voorbereiden.
Tot slot helpt de brede erfgoedambitie van Tongeren-Borgloon. De stad ziet toegankelijkheid niet als een verplichting achteraf, maar als een onderdeel van kwaliteitsvol erfgoedbeheer en gastvrij toerisme.
Tips voor andere gemeenten
- Betrek toegankelijkheidsexpertise zo vroeg mogelijk in restauratie- en herbestemmingsprojecten. Achteraf bijsturen is vaak moeilijker, duurder en minder elegant.
- Zoek naar oplossingen op maat van het gebouw. In erfgoedcontexten bestaat zelden één standaardoplossing. De beste ingreep is vaak die welke functioneel is én respectvol geïntegreerd wordt.
- Denk verder dan rolstoeltoegankelijkheid. Ook rustpunten, leuningen, verlichting, duidelijke signalisatie, contrast, begrijpelijke teksten, multimedia en virtuele alternatieven maken een verschil.
- Communiceer eerlijk over beperkingen. Als een toren of ondergrondse site niet bereikbaar is voor iedereen, zeg dat duidelijk en bied waar mogelijk een alternatief.
- Zorg dat bezoekers hun bezoek vooraf kunnen plannen. Informatie over liften, aangepast sanitair, trappen, rustpunten, moeilijke passages en virtuele beleving verlaagt de drempel.
- Maak van toegankelijkheid een deel van de erfgoedbeleving. Toegankelijke oplossingen hoeven niet verstorend te zijn; ze kunnen het verhaal van het gebouw juist versterken.
Algemeen contact
Deel je eigen praktijk
Wil je actief helpen en onze praktijkendatabank aanvullen? Deel zelf een praktijkvoorbeeld en inspireer je collega’s.