Aansprakelijkheid lokale mandatarissen 
Gemeente
Een burgemeester of schepen tegen wie een vordering tot schadevergoeding is ingesteld voor de burgerlijke rechter of de strafrechter n.a.v. schade die hij bij de normale uitoefening van zijn mandaat aan derden heeft berokkend, kan de federale staat, de Vlaamse Gemeenschap, het Vlaamse Gewest dan wel de gemeente zelf (afhankelijk van de uitgeoefende bevoegdheid) in het geding betrekken. De genoemde overheden kunnen ook vrijwillig tussenkomen. De mandataris in kwestie brengt hoe dan ook de bevoegde overheid op de hoogte van de lopende procedure (art. 72 GD).
Omdat een gemeente (als rechtspersoon) niet strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld, bestaat de kans dat de individuele leden van het college aansprakelijk worden gesteld op strafrechtelijk vlak (kan uiteraard ook collegiaal). Dat dit verregaande gevolgen kan hebben, is de laatste jaren meermaals gebleken (zie bv. geval-Damme). Voorlopig is hier, ondanks herhaald aandringen van de VVSG, ook nog geen wetswijziging voor doorgevoerd (eind 2011), al liggen er wel verschillende wetsvoorstellen op tafel.
Let op: als een OCMW-voorzitter die ook schepen is, handelt als OCMW-voorzitter, moet hij hierbij het OCMW op de hoogte brengen en kan hij het OCMW in het geding betrekken (als het al niet vrijwillig tussenkomt).
Burgerrechtelijke aansprakelijkheid gemeente
De federale staat, de Vlaamse Gemeenschap, het Vlaamse Gewest of de gemeente zelf (afhankelijk van de uitgeoefende bevoegdheid), is in elk geval burgerrechtelijk aansprakelijk voor schade die de burgemeester of schepen bij de normale uitoefening van zijn mandaat berokkend heeft aan de gemeente of aan derden (incl. zijn collega's binnen het eigen bestuur). De burgemeester of schepen blijft zélf aansprakelijk in de gevallen die opgesomd zijn in artikel 18 van de arbeidsovereenkomstenwet: bedrog, zware schuld of gewoonlijk bij de mandataris voorkomende lichte schuld.
De gemeente (of de federale staat, de Vlaamse Gemeenschap, het Vlaamse Gewest, bij uitvoerende mandatarissen, afhankelijk van de uitgeoefende bevoegdheid) is verder burgerrechtelijk aansprakelijk voor het betalen van de geldboeten waartoe de burgemeester, de schepen, de districtsraadsleden of gemeenteraadsleden werden veroordeeld, indien:
- het gaat om een misdrijf begaan door de mandataris bij de normale uitoefening van zijn ambt;
- het niet gaat om een herhaling van een misdrijf of om een persoonlijke inbreuk op de verkeersreglementering (bv. te snel rijden, dronkenschap achter het stuur, foutparkeren).
Het verhaal van de overheid op de betrokken mandataris wordt beperkt tot de gevallen van bedrog, zware schuld of gewoonlijk bij de mandataris voorkomende lichte schuld. De betrokken overheden kunnen ook beslissen dat de schade slechts gedeeltelijk moet worden vergoed (enkel bij burgemeester en schepenen) (art. 18, §6 en 73 GD).
Een verplichte burgerlijke aansprakelijkheidsverzekering met rechtsbijstand
Het gemeentebestuur is verplicht in een verzekeringsdekking (incl. rechtsbijstand) te voorzien voor de persoonlijke burgerlijke aansprakelijkheid van burgemeester, schepenen (incl. de OCMW-voorzitter in zijn hoedanigheid van schepen) en (districts- en gemeente)raadsleden (art. 18, §5, 74 en 273, §3 GD). Het uitvoeringsbesluit van de Vlaamse Regering van 19 januari 2007 (art. 45-54) bepaalt hierover het volgende:
- De verzekeringsdekking omvat de lichamelijke, materiële of immateriële schade die door de mandataris berokkend wordt aan derden, met dien verstande dat dit gebeurt bij de normale uitoefening van het ambt.
- Derden zijn alle andere natuurlijke personen of rechtspersonen dan de mandataris (dus ook bijv. een andere mandataris van het gemeentebestuur t.a.v. wie de fout wordt begaan).
- De waarborg mag niet beperkt zijn tot schade die per ongeluk plaatsvindt.
- Het mag geen schade zijn die onder de verplichte autoverzekering valt.
- De eventuele uitsluitingen van waarborg in de polis moeten uitzonderlijk blijven t.o.v. de gewaarborgde risico's en mogen de waarborg niet onredelijk beperken.
- De waarborg moet toegekend worden voor elk schadegeval, ongeacht de frequentie ervan, voor de contractueel vermelde bedragen.
- De dekking van de verzekering moet permanent zijn in hoofde van de begunstigden.
- De verzekering moet een luik ‘rechtsbijstand – burgerlijke en strafrechtelijke verdediging’ bevatten (minstens honorariakosten advocaat, procedurekosten, ev. borgsom e.d.).
- Voor de betaling van de kosten van de verzekeringspremies wordt een verplicht krediet ingeschreven op het gemeentebudget.
Een verplichte ongevallenverzekering
De gemeente sluit ook een verzekering af voor lichamelijke ongevallen van de burgemeester, de schepenen en de gemeente- en districtsraadsleden, hen overkomen bij de normale uitoefening van hun mandaat .
OCMW
Voor OCMW-mandatarissen gelden sinds 1 juli 2009 dezelfde regels als hierboven beschreven voor gemeentemandatarissen (met vervanging van "gemeenteraadsleden" door "OCMW-raadsleden" en van "burgemeester en schepenen" door "OCMW-voorzitter en OCMW-ondervoorzitter".
Meer info:
Art. 18, §§5-6, 72-74 en 273, §3 Gemeentedecreet (zoals gewijzigd door het Decreet van 23 januari 2009, met ingang van 1 juli 2009)
Titel VIII (art. 45-54) Besl. Vl. Reg. van 19 januari 2007 houdende het statuut van de lokale en provinciale mandataris
Art. 27, §§5-6 en 71-73 OCMW-decreet (sinds 1 juli 2009)
Zie ook de VVSG/Politeia-pocket
De aansprakelijkheid van de lokale mandataris (januari 2007)
en de losbladige VVSG/Politeia-publicatie
De aansprakelijkheid van het lokale bestuur (nieuw sinds juli 2009)